به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در حالی که بحث درباره فعالیت جریانهای موسوم به «عرفانهای نوظهور» و بهویژه «عرفان حلقه» در فضای فکری و دینی ایران داغ است، دکتر محمد مسعود سعیدی، عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی، در تحلیلی راهبردی به واکاوی ریشههای نفوذ این جریانها پرداخت. وی با آسیبشناسی وضعیت موجود، تأکید کرد که گسترش این پدیدهها بیش از آنکه صرفاً یک اتفاق فرهنگی باشد، معلول شرایط کلان اجتماعی و خلأهای نهادهای رسمی دینی است.
جامعه در بندِ بنبستهای معیشتی
دکتر سعیدی با نگاهی کلان به وضعیت جامعه امروز ایران، ریشه اصلی گرایش به این جریانها را در تلاقی «نارضایتیهای انباشته» و «ناامیدی به آینده» جستوجو کرد. وی تصریح کرد: «تا زمانی که مشکلات اجتماعی و تنشهای روانی در جامعه گسترده است و چشمانداز روشنی برای برونرفت از بحرانهای اقتصادی و سیاسی وجود ندارد، نمیتوان انتظار داشت که مردم برای آرامش روان خود به راهکارهای اصیل و عمیق دسترسی یابند. در چنین وضعیتی، جریانهایی نظیر عرفان حلقه با ارائهی نسخههای «آسانفهم»، «جذاب» و «امروزی»، هرچند به صورت مقطعی، مرهمی بر زخمهای روحی مردم میگذارند و همین کارکردِ تسکیندهنده، زمینهساز جذب مخاطب میشود.»
دینداریِ احساسی؛ پاشنه آشیلِ نهادهای رسمی
این پژوهشگر حوزه اسلام تمدنی، نقد تندی را متوجه نوعِ مواجهه نهادهای رسمی با دینداری کرد. به گفته دکتر سعیدی، ناکارآمدی دینداری سنتی در پاسخگویی به پرسشهای انسان امروز، اصلیترین عاملِ گسست نسلهای جدید از مفاهیم دینی است.
وی در این باره افزود: «وقتی دینداریِ مرسوم، بهجای تکیه بر بینش عمیق، تحلیلی و ناقدانه، تنها بر جنبههای شعاری، احساسی و مناسکی تأکید میکند، طبیعی است که مخاطبِ امروزی تشنه یافتنِ راهی تازه باشد. در این خلأِ عقلانیت، گروههایی مانند عرفان حلقه با استفاده از نیاز فطری انسان به معنویت، آموزههایی را عرضه میکنند که اگرچه در بسیاری موارد نامعقول و بیدلیل هستند، اما توانستهاند جای خالی معنویت را در نیازهای ذهنی مردم پر کنند.»
درسآموزی از پدیدههای نوظهور دینی و معنوی؛ استراتژیِ جایگزین چیست؟
بخش پایانی تحلیل دکتر سعیدی، معطوف به یک پیشنهاد راهبردی برای متولیان فرهنگ و دین است. او با اشاره به مکانیسمِ «القای ذهنی» در عرفان حلقه، پیشنهاد میدهد که از همین روش برای معرفی مفاهیم اصیل اسلامی استفاده شود.
وی با طرح این پرسش کلیدی که «آیا نمیتوان گوهر عرفان اسلامی را از پشت حجابِ رازآلودِ خواص بیرون کشید؟»، توضیح داد: «عرفان حلقه با دعوت به تمرکز و مراقبه، نوعی ارتباطِ ذهنی بین مخاطب و آنچه هوشمندی الهی مینامد، ایجاد میکند که منشأ تغییرات روحی در فرد میشود. حال چرا ما نتوانیم با استفاده از همان ابزارِ «مراقبه و ژرفاندیشی»، پیوندی عمیق میان مردم و خدای دین سنتی و فرهنگی جامعه برقرار کنیم؟ خدایی که از رگ گردن به انسان نزدیکتر است و فاعل و مؤثرِ مطلق در هستی است.»
دکتر سعیدی در پایان خاطرنشان کرد که اگر بتوان با تکیه بر «گروههای دوستانه و صمیمی» و آموزههای اصیل اسلامی، تجربهای از «عرفان عقلانی و آگاهانه» را برای نسل امروز بازسازی کرد، نه تنها میتوان به نیازهای معنوی جامعه پاسخ داد، بلکه بستر گسترشِ جریانهای نوظهور که برخی پیامدهای ناگوار نیز برای مشارکت کنندگان دارند، کاهش خواهد یافت.