به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم وف رهنگ اسلامی، در ایام دهه مبارک کرامت و همزمان با سالروز ولادت امام رضا(ع)، نشستی علمی با محوریت «جایگاه عقلانیت در تصمیمگیریهای کلان: نگاهی از منظر فلسفه و عرفان اسلامی» و با تمرکز بر شخصیت علمی، سیاسی و فرهنگی شهید دکتر علی لاریجانی برگزار شد. در این نشست، دکتر مرتضی شجاری استاد گروه فلسفه دانشگاه تبریز، استاد غلامرضا جلالی عضو هیأت علمی بازنشسته پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و حجتالاسلام و المسلمین محمد عیسینژاد آتشگاه استاد حوزه علمیه خراسان رضوی به ارائه دیدگاههای خود پرداختند.
شهید لاریجانی، پلی میان سنت و مدرنیته
استاد جلالی با تبیین موقعیت ایران به عنوان سرزمینی میان شرق و غرب، آن را «نقطه وصل سنت و مدرنیته» توصیف کرد؛ سرزمینی که نه شرقیِ محض است و نه غربیِ محض.
وی در تبیین «سنت» گفت: سنت واقعی دینی، برآمده از کتابالله و سنت نبوی است، هرچند برخی سنتهای کهن اجتماعی الزاماً ریشه دینی ندارند اما در جامعه تقدس یافتهاند. وی سپس به وجوه مختلف مدرنیسم در ایران از منظر ادبی–فرهنگی، فلسفی و دینستیزانه پرداخت و توضیح داد که بخشی از جریان مدرن، بدون توجه به تفاوتهای عمیق میان تشیع و تجربه کلیسایی غرب، بهدنبال حذف نقش عالمان دین بوده است.
استاد جلالی با اشاره به تقلیل عقل در جهان مدرن به سطحیترین لایه ابزاری آن، گفت: شخصیتهایی همچون شهید مطهری، علامه طباطبایی و شهید دکتر علی لاریجانی اجازه ندادند این گسست میان عقل و ایمان در ایران نهادینه شود. او همچنین به گسترش پستمدرنیسم و ساختارشکنیهای آن در عرصه فرهنگ، هنر و تربیت اشاره کرد.
به گفته وی، شهید لاریجانی معتقد بود که «اسلام اهداف و معانی زندگی را نشان میدهد اما مانع توسعه تمدن و فرهنگ نیست». او با سعه صدر، حضور همزمان در میدان نظر و عمل، و توان ارتباط با فرهنگهای جهانی، توانسته بود مدیریت تعادل میان سنت و مدرنیته را در سطحی کمنظیر تجربه کند.
عقلانیت در تصمیمگیریهای کلان از منظر فلسفه و عرفان اسلامی
دکتر شجاری، استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تبریز، در آغاز سخنان خود پرسید: «تصمیم عقلانی چیست؟» و افزود: اگر عقلانیت صرفاً به محاسبه سود و زیان تقلیل یابد، بشر مدرن ناگزیر به بحران عقلانیت دچار میشود.
وی با تفکیک چند لایه عقلانیت بیان کرد: عقل ابزاری (حسابگر): مناسب سنجش کارآمدی و بهرهوری، اما ناتوان از پاسخ به پرسشهای عدالت، غایت و معنای تصمیمها. عقل فلسفی (نظری): در حکمت مشاء مأمور کشف حقایق کلی و غایت انسان (سعادت) است. عقل معناگرا/متافیزیکی: در حکمت متعالیه، عقل نوری است پیوندخورده با شهود که میتواند مصالح باطنی و عمیق را ببیند.
دکتر شجاری تأکید کرد: تصمیمگیریهای کلان – بهسبب پیامدهای طولانیمدت، عدم قطعیت و تعارض ارزشها – در سطح عقل ابزاری شکستپذیرند و مثال بمباران اتمی هیروشیما را نمونهای از «محاسبه ابزاریِ بدون معنویت» دانست.
وی با مرور آراء فیلسوفان مسلمان گفت: فارابی رئیس اول را کسی میدانست که عقل نظری و عملی توأمان دارد و تخصص فنی را بدون حکمت کافی نمیدید؛ ابنسینا تصمیم صرفاً سودآورِ فاقد توجه به سعادت حقیقی را «جهل مرکب» مینامید؛
خواجه نصیرالدین طوسی عقلانیت کلان را بدون عدالت و مصلحت نوعی ناممکن میدانست؛ ملاصدرا بالاترین مرتبه عقل را «عقل مستفاد» میدانست که با نور ایمان و شهود، مصلحت واقعی را میشناسد؛
وی افزود: عارفانی چون غزالی، ابنعربی و مولوی، عقل را چراغ راه میدانند، اما عبور از ظاهر به باطن را نیازمند «فراست ایمانی» و «نور هدایتگر» میدانند. شجاری در جمعبندی، شخصیت شهید لاریجانی را نمونهای از «ترکیب عقل فلسفی و عقل عملی» دانست که در مدیریت کلان، بهدنبال پیوند عقلانیت با معنویت بود.
تمدن نوین اسلامی و تجربه مدیریت فرهنگی و سیاسی شهید دکتر لاریجانی
حجت الاسلام عیسینژاد با تبیین مفهوم «تمدن نوین اسلامی» بهعنوان بازگشت به سنت نبوی و علوی برای ساخت نظامی زمینهساز ظهور، به نقشه پنجمرحلهای تمدن از منظر رهبری (انقلاب، نظام، دولت، جامعه، تمدن) اشاره کرد.
وی بزرگترین چالش کنونی را «مرحله دولت اسلامی» دانست؛ جایی که منش و رفتار مسئولان باید استمرار معارف اهلبیت(ع) را نشان دهد و اگر خروجی دولت عدالت نباشد، تحقق این مرحله ناقص میماند.
حجت الاسلام عیسینژاد شهید دکتر علی لاریجانی را «مدیر تراز تمدنی» توصیف کرد که افق تمدنی را فهم کرده و در مسئولیتهای مختلف، نگاه حاکمیتی داشته است.
وی به سوابق مدیریتی شهید لاریجانی از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ریاست سازمان صداوسیما، ریاست مجلس شورای اسلامی، و دبیری شورای عالی امنیت ملی اشاره کرد و افزود: در دوره مسئولیت وی در ارشاد، بخش مهمی از بحرانهای فکری و فرهنگی مدیریت شد؛ در صداوسیما، شبکههای استانی و بینالمللی همچون «العالم» و «خبر» شکل گرفت، موسیقی پاپ بهصورت کنترلشده وارد رسانه ملی شد و سریالهای فاخر تاریخی تولید گردید.
حجت الاسلام عیسی نژاد درباره دوره ریاست مجلس گفت: شهید لاریجانی با تأسیس معاونت نظارت، تقویت مرکز پژوهشها و مدیریت فراکسیونها با نگاه حاکمیتی، سطحی از عقلانیت ساختاری را در قوه مقننه پیگیری کرد. در شورای عالی امنیت ملی نیز مدیریت پرونده هستهای با ادبیات «اقتدار و برد–برد» و تشکیل شورای دفاع و جنگ در دورههای حساس، از نمونههای مدیریت عقلانی او در سطح امنیت ملی معرفی شد.
به گفته وی، «اقتدار بیان و قدرت استدلال شهید لاریجانی در مذاکرات بینالمللی، تا آنجا که برخی چهرههای غربی به قدرت ایران اذعان داشتند، نشانهای از شخصیت تمدنی و عقلانیت ساختاری اوست.»