به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به نقل از خبرگزاری ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد صدوقی؛ استاد حوزه و دانشگاه، ۲۱ مهرماه در نشست علمی «مختصات دینداری زمینه‌ساز در نسل نو (تحلیل روند تغییرات هویتی، ارزشی و کنشی)» که از سوی ستاد توسعه فرهنگ مهدویت و انتظار و پژوهشکده مهدویت و آینده‌پژوهی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد با بیان اینکه نسل نو مسئله‌ای که باید مهار شود نیست بلکه سرمایه‌ای است که باید هدایت شود، گفت: بر این اساس، باید به آنان ایمانی بیاموزیم که از معنویت آغاز و به هویت برسد و در بینش‌ها تثبیت شود و به بار بنشیند.
وی با بیان اینکه تغییرات نسلی در تحولات اجتماعی را دو زاویه و قاب بررسی می‌کنند، اظهار کرد: یکی بازتولید یعنی نسل نو همان چیزی تولید کند که والدینش و نسل قدیم داشته‌اند؛ قاب دیگر اینکه هر نسلی کار خود را می‌کند ولی قاب سومی هم قابل طرح است و آن انتخاب است یعنی هر نسلی مسئول انتخاب ایمان خودش هست.
استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: جوان امروز در عین اینکه سرمایه‌هایی از خود به همراه دارد اما این سرمایه‌ها به صورت خودکار تکرار نمی‌شود و از طرفی هیچ نسلی هم محکوم به تکرار خطاهای نسل قبل خود نیست؛ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛ آنان گروهی بودند که درگذشتند، آنچه [از طاعت و معصیت] به دست آوردند مربوط به خود آنان است، و آنچه شما به دست آوردید مربوط به خود شماست؛ و شما در برابر آنچه آنان انجام می دادند، مسئول نیستید.
صدوقی اضافه کرد: این آیه دو لایه دارد؛ لایه اول مسئولیت‌پذیری نسلی است؛ لایه دوم رهایی‌بخشی است یعنی هیچ نسلی اسیر خطای نسل قبل از خود نیست و خودش هم باید مسئولیت کارهایش را بر عهده بگیرد .
صدوقی با بیان اینکه اگر بگوییم نسل نو دیندار است یا خیر؟ پرسشی ساده‌انگارانه و البته مهم و اساسی است، گفت: باید این گزاره را تحلیل کنیم و ببینیم دینداری در نسل نو چه کیفیتی دارد و چه چیزی اولویت او هست؟ چه عواملی او را به تعمیق ایمان و مسئولیت می‌رساند و چه عواملی او را به افول می‌برد و چگونه می‌توان از ظرفیت دینداری این جوان برای ساختن جامعه اخلاقی‌تر، دیندارتر و آماده‌تر برای افق مهدوی بهره ببریم؟
رابطه زمینه‌سازی و مسئولیت‌پذیری
وی ادامه داد: دینداری انقلابی و زمینه‌ساز با تربیت معرفتی و نه انتقال صرف ساخته می‌شود. نکته مهم در واژه زمینه‌ساز است؛ زمینه‌ساز عنوان تشریفاتی نیست بلکه معیار برای ارزیابی کیفیت دینداری است. براین اساس دینداری زمینه‌ساز را باید با مسئولیت‌پذیری و نه فقط شدت عاطفه دینی و صرفا انجام مناسک بسنجیم.
وی با بیان اینکه عنوان بحث خودش یک نظریه فشرده است زیرا اولا موضوع، مطالعه دینداری است و دینداری هم از نوع زمینه‌ساز است، اظهار کرد: تمایز بنیادین بین دین و دینداری وجود دارد؛ دین، حقیقتی است که از جانب خدا نازل شده است و دینداری پاسخ انسان به این حقیقت است، لذا متغیر و سنجش‌پذیر است و نباید بین این دو خلط شود زیرا در این صورت هر تغییری در دینداری را تحریف خواهیم دانست و هر ضعف در دینداری را به پای دین خواهیم نوشت.
صدوقی اظهار کرد: حضرت امیر(ع) در سخنانی فرمودند: الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِيمُ وَ التَّسْلِيمُ هُوَ الْيَقِينُ وَ الْيَقِينُ هُوَ التَّصْدِيقُ وَ التَّصْدِيقُ هُوَ الْإِقْرَارُ وَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْأَدَاءُ وَ الْأَدَاءُ هُوَ الْعَمَلُ. حضرت دین را گزاره نظری صرف نمی‌داند بلکه توجه دارد که دین فرایند پیوسته‌ای از معرفت تا عمل است و همین ساختار را باید در لایه‌های هویت، ارزش و کنش باید بیشتر مورد توجه قرار دهیم؛ براین اساس، رهبر شهید دین را اینطور تعریف کردند: دین صراط زندگی است؛ چیزی که همه فعالیت‌های شخصی، عاطفی و معیشتی و عمومی انسان را جهت می‌دهد و به کمک خرد انسان می‌شتابد لذا دینداری نمی‌تواند در حوزه فردی باقی بماند و در تمامی ساحات انسانی دخالت دارد. از منظر ایشان دینداری موحدانه ذاتا سازنده است.
وی بیان کرد: خداوند در سوره توحید فرموده است که دینداری سه ضلع دارد؛ بینش، کنش و پیوند اجتماعی که قرآن به پیوند اجتماعی اهمیت زیادی می‌دهد وقتی توصیه به حق و صبر کرده است؛ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ. لذا خدا شبکه‌ای به این بحث پرداخته است.
وی تاکید کرد: در مباحث جامعه‌شناسی، نگاه دینی وحدت سازمانی و ارگانیک دارد و طوری نیست که اجزا مستقل از هم باشند. البته باید بین دینداری عمیق و از روی عادت باید تفاوت قائل شویم. «الناسُ عبیدُ الدنیا و الدین لعق علی السنتهم یحوطونه مادرَّت معایشُهم فاذا مُحَّصوا بالبلاء قَلَّ الدَیّانون». به راستی که مردم بنده دنیا هستند و دین بر سر زبان آن هاست و مادام که برای معیشت آن ها باشد پیرامون آن اند و وقتی به بلا (و رنج و سختی) آزموده شوند دین داران اندک‌اند.(تحف العقول ص۲۴۵.بحار الانوار ج ۴۴ ص ۳۸۳)
دینداری زمینه‌ساز خود را در تمحیص نشان می‌دهد
استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه بنابراین ما باید ببینیم در لحظه تمحیص، جوان چه مقداری از دینداری خود را حفظ می‌کند، اظهار کرد: دینداری زمینه‌ساز باید از آزمون تمحیص عبور کند و آن معرفت دینی خود را در اینجا نشان دهد.
وی با اشاره به اینکه انقلابی، واژه سیاسی نیست بلکه ویژگی درونی است، اظهار کرد: انقلابی‌گری چند ستون دارد؛ قرآن ابتدا قیام برای خدا را مطرح می‌کند؛ قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ ۖ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَىٰ وَفُرَادَىٰ ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ۚ مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ؛ ستون دوم اجتناب از طاغوت است؛ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ. دینداری که یک طرف را دارد و طرف دیگر را ندارد دینداری نیست؛ ستون سوم هم اصلاح است: إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۚ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ و ستون چهارم جهاد است.
وی با بیان اینکه محور بحث چون امام شهید است به برخی سخنان ایشان می‌پردازم، افزود: تعریف ایشان از انقلابی‌گری شاخص‌محور است و چند شاخص اصلی را در فرمایشاتشان ارائه کرده‌اند؛ در سال ۱۳۹۵ در سالگرد رحلت امام این شاخص‌ها را بیان فرمودند که مبتنی بر قرآن و روایات است؛ اول پایبندی به مبانی و ارزش‌های انقلاب، دوم هدف‌گیری مستمر آرمان‌ها و گام برداشتن برای رسیدن به آن، سوم پایبندی به استقلال، چهارم عدم تبعیت از دشمن و پنجم تقوای دینی و سیاسی.
صدوقی افزود: از منظر رهبر شهید، دینداری انقلابی دینداری مبتنی بر معرفت و تقواست که در راستای توحید و رد طاغوت و مرزبندی با دشمن همراه با عقلانیت دنبال شود. ایشان در ذیل آیه: إِنَّ فِي هَٰذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ دارند که این پیام(وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ) یعنی ارث بردن زمین پیامی برای مردمی است که عابدند؛ این وعده خطاب به عابدان و کسانی است که اهل عبودیت هستند و اینان باید مترصد تحقق وعده الهی باشند و لازمه انتظار هم آماده سازی است. یعنی برای انتظار اگر بخواهیم برای جوانان و مردم جا بیندازیم باید نقش و تکلیف آنان را مشخص کنیم و نه فقط بالابردن سطح انتظار و آن دینداری و عبودیت است.
وی افزود: امام شهید در مورد عجل فرجهم و دعای فرج هم فرمودند این را چه کسانی باید محقق کنند؛ این را باید برای جوانان جا بیندازیم وگرنه ملائکه و اجنه نخواهند آمد. روایات در بحث انتظار فرج آن را افضل اعمال امت بر می شمارد و آن را برترین عمل می‌داند.
خصوصیات نسل جدید
صدوقی با بیان اینکه قرآن دو سرنوشت نسلی را بیان کرده است یکی نسل مؤمن و دیگری نسل کافر، اظهار کرد: نسل‌ها یک پیوستار تاریخی هستند؛ از این رو امام شهید نگاه ظرفیت‌شناسانه به نسل جوان دارند و چند خصوصیت مانند پرانرژی بودن، امیدداشتن و حقیقت‌پذیری را برای نسل جوان بر شمردند؛، مقایسه نسلی انجام دادند که جوان امروز اگر از جوان نسل‌های قبل بهتر نباشد بدتر نیست اما در معرض خطرات بسیار زیادی هم قرار دارد.
وی با بیان اینکه در بحث تربیت ابتدا باید دشمن‌شناسی انجام شود و بعد مباحث تربیتی، تصریح کرد: جوان انرژی متراکمی در خود دارد اما وقتی می‌بیند بهره برداری لازم از او صورت نمی‌گیرد دچار نومیدی می‌شود لذا این مهمترین مکانیسم عبودیت است و باید از این سرمایه بهره برداری لازم صورت بگیرد.
صدوقی با تأکید بر اینکه بین دینداری متوقفِ در تکرار و مولد فهم خیلی فرق وجود دارد، گفت: دینداری زمینه‌ساز در نسل نو از سنت‌گرایی متفاوت است. زمینه‌ساری نیازمند تعقل و بصیرت؛ آینده‌محوری به جای گذشته‌محوری و عاملیت به جای اجتناب است. این دینداری زمینه‌ساز با محافظه‌کاری فرق دارد؛ اهتمام اجتماعی، ایثار و ابتکار قانون‌مند به جای انتظار از قانون از ویژگی‌های آن است لذا سنت نباید جایگزین تعقل شود.
وی در پایان تأکید کرد: معیار قرآن هم عدم تعقل است نه قدمت ولی دینداری محافظه کار اولویتش حفظ وضع موجود و حفظ دینداری فردی است و نه اجتماعی در حالی که قرآن کسانی را که بدون عذر نشستگان هستند سرزنش کرده است. لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ۚ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً .