به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر محمد باغستانی، مدیرگروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، در بخش بعدی گفتوگوی خود با موضوع «جلوههای دینستیزی در فرهنگ رسمی ایرانِ عصر پهلوی در سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲»، به بررسی محتوای مطبوعات، مجلات و کتابهای آن دوره پرداخت و گفت: بهترین راه شناخت علت نارضایتی گسترده از وضعیت فرهنگی کشور در سالهای ۴۰ تا ۴۲، مراجعه مستقیم به رسانهها و آثار منتشرشده همان دوران است.
وی اظهار کرد: تاکنون در این مجموعه گفتوگوها به اعتراض گروههای مختلف فکری، فرهنگی، دانشگاهی و مذهبی نسبت به بحران اخلاق و فرهنگ اشاره شد؛ اعتراضهایی که حتی با تأیید برخی مقامات رسمی حکومت نیز همراه بود. اکنون پرسش اصلی آن است که منشأ این حجم از نگرانی و اعتراض چه بوده است؟ پاسخ این پرسش را میتوان در محتوای روزنامهها، مجلات و کتابهای آن دوره مشاهده کرد.
دکتر باغستانی با اشاره به روزنامههای پرتیراژ آن زمان گفت: در بسیاری از نشریات، تبلیغ فیلمهای سینمایی با تصاویر و عبارات تحریکآمیز جنسی بهصورت گسترده منتشر میشد.
وی با اشاره به نمونههایی از روزنامه کیهان در سال ۱۳۴۲ افزود: در تبلیغ برخی فیلمها، عباراتی مانند «لهیب شهوت»، «عطش عشق شدید»، «اثر شورانگیز و هوسافزا» و جملاتی با محور روابط عاشقانه و جنسی به چشم میخورد و تصاویر مربوط به صحنههای نزدیک میان بازیگران زن و مرد نیز به چاپ میرسید.
او همچنین به مطالب منتشرشده در روزنامه آفتاب شرق مشهد اشاره کرد و گفت: در این روزنامه نیز تبلیغ فیلمهایی با مضامینی چون «دنیایی از شهوت و هوس» یا «لهیب یک عشق پرشور» منتشر میشد. افزون بر این، ستونهایی با عنوان داستانهای عاشقانه، گزارشهایی درباره روابط آزاد زن و مرد، اخبار انتخاب زیباترین زنان جهان و تبلیغات سبک زندگی غربی در این روزنامهها دیده میشد.
دکتر باغستانی ادامه داد: برخی روزنامهها نیز به انتشار تصاویر نیمهعریان، ترویج مدهای غربی و بازتاب اخبار مربوط به هنرپیشهها و چهرههای سینمای غرب میپرداختند؛ مسئلهای که نشاندهنده تغییر تدریجی ذائقه فرهنگی جامعه در آن دوره بود.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت مجلات آن دوران گفت: فضای مجلات از روزنامهها نیز گستردهتر و پیچیدهتر بود. در نشریاتی مانند روشنفکر، سپید و سیاه، خواندنیها، اطلاعات هفتگی و تهران مصور، حجم فراوانی از مطالب مربوط به روابط جنسی، داستانهای عاشقانه، لطیفههای جنسی، تصاویر زنان، معرفی فیلمهای خارجی و گزارشهایی از زندگی خصوصی هنرپیشهها منتشر میشد.
این پژوهشگر افزود: در برخی مجلات، خاطرات جنسی بازیگران هالیوود، گزارش از رقصهای مختلط، تبلیغ نمایشهای باله، انتشار تصاویر زنان بیحجاب و حتی مطالبی درباره حرمسراها و روابط جنسی تاریخی منتشر شده است.
وی با اشاره به برخی گزارشهای مطبوعاتی آن دوره اظهار کرد: در مواردی، شیفتگی افراطی نسبت به فرهنگ و هنر غربی تا جایی پیش رفته بود که نشریات از خرید وسایل شخصی هنرپیشههای غربی توسط برخی ایرانیان گزارش منتشر میکردند؛ از جوراب و دستمال گرفته تا خرده مو و ناخن بازیگران مشهور هالیوود.
دکتر باغستانی همچنین به وضعیت کتاب و نشر در سالهای آغازین دهه ۴۰ اشاره کرد و گفت: اسناد منتشرشده در مجله راهنمای کتاب نشان میدهد که بسیاری از اهل فرهنگ همان دوره نیز نسبت به رواج داستانهای جنایی، عاشقانه و آثار مبتذل هشدار داده بودند.
وی افزود: در یکی از مطالب منتشرشده در سال ۱۳۴۰ تأکید شده که کتابهای مربوط به جادوگری، خشونت، قتل، عشقهای افراطی و داستانهای مبتذل، ذهن کودکان و نوجوانان را منحرف میکند و آنان را از تفکر و رشد واقعی بازمیدارد.
او ادامه داد: حتی در سخنرانیهای فرهنگی آن دوره نیز تصریح شده بود که داستانهای مبتذل مجلات هفتگی و فیلمهای سطحی سینمایی، ذهن جوانان را از مطالعه آثار ارزشمند دور کرده و آنان را گرفتار هیجانهای کاذب و سطحی کرده است.
دکتر باغستانی خاطرنشان کرد: نکته قابل توجه آن است که این انتقادها صرفاً از سوی نیروهای مذهبی مطرح نمیشد، بلکه برخی نویسندگان، منتقدان فرهنگی و فعالان حوزه نشر نیز نسبت به سقوط سطح فرهنگی جامعه هشدار میدادند. وی در پایان تأکید کرد: مجموعه این شواهد نشان میدهد که اعتراض گسترده گروههای مختلف اجتماعی و فکری به وضعیت فرهنگی ایران در سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲، ریشه در واقعیتهای موجود در فضای رسانهای و فرهنگی آن دوره داشته و مطبوعات و محصولات فرهنگی منتشرشده، خود به یکی از مهمترین اسناد اثبات این وضعیت تبدیل شدهاند.