به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی رنجبر، مدیر گروه مطالعات سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نشست «ظرفیت‌های بین‌المللی حوزه علمیه در عرصه علوم سیاسی، مدیریت و حکمرانی» که صبح دهم آبان‌ماه در سالن شهید سلیمانی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، با اشاره به ظرفیت‌های حوزه علمیه برای تولید ادبیات بین‌المللی اظهار کرد: پرسش اصلی این است که آیا حوزه علمیه و وجوه آکادمیک آن، مانند دانشگاه باقرالعلوم(ع) و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ظرفیت بین‌المللی شدن و تولید ادبیات جهانی را دارند یا خیر؟ پاسخ به این پرسش، به دلایل متعدد مثبت است.
وی سرمایه معرفتی و مبانی فلسفی خاص برخاسته از آموزه‌های قرآنی، دینی و روایی را مهم‌ترین دلیل این ظرفیت دانست و افزود: این سرمایه معرفتی ما را از دیگران متمایز می‌کند و می‌توانیم با تکیه بر آن وارد عرصه تولید ادبیات بین‌المللی شویم. برای مثال، در موضوع نسبت دین و سیاست و مسئله دولت دینی، حرف‌های فکری و نظری بسیاری برای بیان کردن داریم.
ضرورت آشنایی با ادبیات و گفتمان بین‌المللی
مدیر گروه مطالعات سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به یکی از موانع حضور بین‌المللی حوزه علمیه گفت: مشکل اصلی این است که ما با دیالوگ، گفتمان، ادبیات و زبان بین‌المللی آشنایی کافی نداریم. منظور از این مسئله صرفاً یادگیری زبان انگلیسی یا عربی نیست، بلکه باید با فرهنگ حاکم بر ادبیات یک علم آشنا باشیم؛ موضوعی که در حال حاضر چندان با آن مأنوس نیستیم.
وی برای تبیین این مسئله به نحوه معرفی شخصیت امام حسین(ع) در مجامع بین‌المللی اشاره کرد و افزود: گاهی می‌خواهیم عدالت‌خواهی، آزادی‌خواهی و برابری‌خواهی امام حسین(ع) را به دنیا معرفی کنیم. در این صورت می‌توانیم تصویری از ایشان به‌عنوان شخصیتی آزادی‌خواه ارائه دهیم و این تصویر را در امتداد گفتمان جهانی آزادی‌خواهی، برابری‌خواهی و عدالت‌خواهی قرار دهیم.
دکتر رنجبر ادامه داد: اما گاهی به‌جای این کار، در مجامع بین‌المللی نیز با همان ادبیات منبر سخن می‌گوییم و می‌گوییم امام حسین(ع) کسی بود که علیه یزیدی شراب‌خوار، زنازاده و سگ‌باز قیام کرد. این حرف دروغ نیست و یزید چنین ویژگی‌هایی داشت، اما این ادبیات بیشتر مختص فضای هیئت و مجالس مذهبی در ایران است و با ادبیات جهانی تناسب ندارد. بنابراین باید بتوانیم مفاهیم و آموزه‌های خود را با زبانی متناسب با فضای فکری و گفتمان بین‌المللی معرفی کنیم.
لزوم توجه به ظرفیت‌های علمی در تبیین قدرت معنوی
وی در ادامه با اشاره به برخی مباحث جدید علمی که می‌توانند در تبیین مفاهیم مرتبط با قدرت مورد توجه قرار گیرند، اظهار کرد: در برخی مباحث حوزه فیزیک کوانتوم مطرح می‌شود که زمان دیگر به شکل خطی نیست که گذشته، حال و آینده از یکدیگر جدا باشند، بلکه زمان به‌گونه‌ای است که می‌توان گذشته، حال و آینده را به نحوی یکجا در اختیار داشت.
دکتر رنجبر افزود: در این مباحث از فرکانس‌هایی سخن گفته می‌شود که در جهان وجود دارند و همچنین این دیدگاه مطرح است که واقعیت دیگر صرفاً ماده نیست، بلکه بیش از ماده، انرژی است. بر این اساس، انسان با دریافت آن انرژی می‌تواند وضعیت فعلی خود را سامان دهد و اصلاح کند و قدرت را به دست آورد.
وی با انتقاد از کم‌توجهی به این مباحث در فضای علمی کشور تصریح کرد: متأسفانه ما چندان به این موضوعات بها نمی‌دهیم و درباره آن‌ها گفت‌وگوی زیادی نداریم، در حالی که دشمنان ما اکنون روی مسئله قدرت معنوی کار می‌کنند. امام بزرگوار و رهبر شهید انقلاب درباره مسئله قدرت، سخنان بسیاری داشته‌اند، اما طرف مقابل اکنون به موضوع قدرت معنوی توجه نشان می‌دهد و تلاش می‌کند آن را با ادبیات علمی و زبان علمی تبیین کند.
مدیر گروه مطالعات سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: در این نگاه، قدرت‌های مادی همچنان جایگاه خود را دارند، اما آنچه امروزه اهمیت زیادی پیدا کرده، توانایی اثرگذاری از طریق قدرت معنوی است. از همین رو، تلاش می‌کنند در کلونی‌های کوچک‌تر و در سطح جوامع نیز اثرگذار باشند، حاکمیت‌های ملی را به چالش بکشند و آن‌ها را فرسوده کنند. این اتفاق از طریق ارتباط‌گیری و رابطه‌هایی رخ می‌دهد که شکل می‌گیرد.
وی با اشاره به حوادث ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه گفت: در فتنه اخیر شاهد بودیم که برخی از جوانان به وضعیتی شبیه زامبی دچار شده بودند و هم‌وطنان خود را به شکل فجیعی می‌کشتند و به آن‌ها ضربه می‌زدند. علت این مسئله آن بود که از طریق ارتباط‌گیری و اعمال قدرت معنوی به معنای خاص خود، تا این اندازه بر ذهن آن‌ها تأثیر گذاشته بودند و فضایی ایجاد شده بود که حتی حاکمیت ملی نیز دیگر برای آن‌ها موضوعیتی نداشت.
ظرفیت مغفول اندیشه سیاسی میرزای نائینی درباره قدرت
دکتر رنجبر با اشاره به دیدگاه میشل فوکو درباره مفهوم قدرت اظهار کرد: پیش از آنکه میشل فوکو این بحث را مطرح کند که قدرت دارایی، سرمایه یا ملک یک فرد نیست، بلکه قدرت رابطه است، مرحوم میرزای نائینی نیز در بحث حکومت تملیکیه و حکومت ولایتیه همین موضوع را مطرح کرده بود.
وی با انتقاد از کم‌توجهی به این ظرفیت فکری افزود: ما اندیشه مرحوم میرزای نائینی را رها کرده‌ایم، در حالی که این اندیشه ظرفیت بسیار مهمی دارد. ما می‌توانیم این نوآوری را با ادبیاتی به‌روزتر، بین‌المللی‌تر و جهان‌شمول‌تر به دنیا معرفی کنیم، اما این اندیشه را در حوزه‌های علمیه محبوس کرده‌ایم. حتی در خود حوزه‌های علمیه نیز چندان به اندیشه سیاسی مرحوم نائینی و افرادی مانند ایشان پرداخته نمی‌شود و گاهی باید در یک نشست علمی، فردی مانند آقای شهید این بحث را مطرح کند، اما پس از آن نیز گویا اتفاقی نیفتاده و موضوع دوباره به فراموشی سپرده می‌شود.
وی با بیان اینکه مفهوم قدرت در اندیشه متفکران مختلف، از جمله فوکو و میرزای نائینی، قابل بررسی است، گفت: قدرت در اندیشه میشل فوکو، میرزای نائینی، رهبر شهید انقلاب و امام خمینی(ره)، بیش از آنکه به معنای دارایی و مالکیت باشد، به معنای رابطه است. در آموزه قرآنی «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ» نیز به نوعی رابطه متقابل و پیوند میان مؤمنان اشاره شده است.
مدیر گروه مطالعات سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: این ظرفیت، موضوع بسیار مهمی برای علوم سیاسی است زیرا موضوع اصلی این علم، قدرت است. ما در زمینه قدرت و به‌ویژه قدرت معنوی ظرفیت‌های بسیار زیادی داریم، اما این ظرفیت‌ها را به فراموشی سپرده‌ایم و کمتر برای کار کردن روی آن‌ها وقت گذاشته‌ایم.
دو آسیب تحقیقات اسلامی از نگاه رهبر شهید انقلاب
دکتر رنجبر در ادامه با اشاره به دیداری که جمعی از پژوهشگران حوزه تمدن‌پژوهی با رهبر شهید انقلاب داشتند، اظهار کرد: در آن دیدار، ایشان نکته بسیار جالبی درباره تحقیقات اسلامی مطرح کردند و فرمودند تحقیقات اسلامی از دو آفت رنج می‌برند؛ نخست اینکه این تحقیقات ناظر به مسائل بیرونی نیستند. ایشان پیش از این نیز در مقدمه کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» به این مسئله اشاره کرده بودند و دومین آسیب تحقیقات اسلامی را استفاده نکردن از ادبیات علمی روز است.
دکتر رنجبر با تأکید بر ضرورت تبیین مفاهیم در چارچوب سیر تحولات علمی و فکری جهان بیان کرد: برای مثال، باید بتوانیم توضیح دهیم که مفهوم قدرت در ریشه‌های باستانی چگونه مطرح بوده، سپس در دوره متفکرانی مانند ماکیاولی و هابز چه صورتی پیدا کرده و در اندیشه میشل فوکو، در دوره پساساختارگرایی و پست‌مدرن، چگونه مورد بحث قرار گرفته است.
وی ادامه داد: پس از آن باید به اندیشه افرادی مانند دلوز بپردازیم که الگوهای ریزومی، افقی و مسطح را دنبال می‌کنند و از ساختارهای سلسله‌مراتبی و حتی شجره‌ای فاصله می‌گیرند. ریزوم نوعی گیاه است که به‌جای اینکه به‌صورت عمودی رشد کند، به شکل افقی گسترش پیدا می‌کند و رشد آن ادامه می‌یابد. از دل این نگاه، مفهوم قدرت شبکه‌ای و شبکه‌های اجتماعی و سوشال‌مدیا نیز قابل بررسی است.
مدیر گروه مطالعات سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تأکید کرد: ما باید سیر تحول مفهوم قدرت را بررسی کنیم و پس از آن توضیح دهیم که اندیشمندان مسلمان و حوزوی درباره این موضوع، که مهم‌ترین موضوع در علوم سیاسی است، چه دیدگاه‌ها، نکات و مباحثی دارند.
وی در پایان با تأکید بر ظرفیت بالای حوزه علمیه برای تولید ادبیات بین‌المللی گفت: ما ظرفیت‌های بسیار زیادی داریم، اما به دلیل استفاده از ادبیاتی ایرانیزه‌شده، محدود و غیر بین‌المللی، خودمان را در حجره‌ها و فضاهای خاص خود محبوس کرده‌ایم. باید از این چارچوب محدود خارج شویم و ظرفیت‌های فکری و علمی حوزه را با ادبیات روز، علمی و جهان‌شمول به دنیا معرفی کنیم.