به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر محمد باغستانی، مدیر گروه و عضو هیئت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، با تأکید بر اهمیت «جنگ روایتها» در منازعات معاصر، اظهار کرد: امروز در کنار مواجهه نظامی و سیاسی با آمریکا، درگیر جنگ روایتها نیز هستیم؛ جنگی که در آن، روایتهای ارائهشده از ایران، هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی کشور را هدف قرار میدهد.
وی افزود: در شرایط کنونی، تنها روایتهایی که از سوی طرف مقابل درباره ایران تولید و در عرصه رسانهای و تبلیغاتی بازنمایی میشود اهمیت ندارد، بلکه مسئله اساسی این است که ما چه روایتی از خود، تاریخ و هویت خویش ارائه میکنیم و چگونه میتوانیم در برابر روایتهای رقیب، تصویری مستند، منسجم و مبتنی بر واقعیتهای تاریخی از ایران عرضه کنیم.
باغستانی با اشاره به سابقه تاریخی روایتسازی جهان غرب درباره شرق و ایران، این روند را قابل بررسی در چهار دوره تاریخی دانست و گفت: نخستین دوره را میتوان به فاصله قرون هفدهم و هجدهم و پیش از قرن نوزدهم نسبت داد؛ دورهای که حضور غربیها در ایران ابتدا در قالب مسافر و جهانگرد و سپس در قالب مستشار شکل گرفت و شناخت و توصیف ایران از سوی آنان وارد مرحله جدیدی شد.
وی ادامه داد: دوره دوم به قرنهای نوزدهم و بیستم و عصر استعمار بازمیگردد؛ دورهای که ایران نیز مانند بسیاری از مناطق شرق جهان، تحت تأثیر و فشار ساختارهای استعماری غرب قرار گرفت و مناسبات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قدرتهای غربی بر بخشهایی از جهان شرق سایه افکند.
بیشتر بخوانید:
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، دوره سوم را دوره بیداری ملتهای شرقی و شکلگیری نهضتهای آزادیبخش دانست و اظهار کرد: در این دوره، در مناطق مختلف شرق جهان، جنبشهایی علیه استعمار شکل گرفت که ایران نیز از این جریان تاریخی مستثنا نبود. مقابله با سلطه خارجی و تلاش برای بازیابی استقلال و هویت ملی، به یکی از مسائل مهم این دوره تبدیل شد.
باغستانی دوره چهارم را با شکلگیری نهضت اسلامی ایران به رهبری امام خمینی(ره) و پس از آن تأسیس جمهوری اسلامی ایران مرتبط دانست و گفت: با پیروزی انقلاب اسلامی، مسئله هویت تاریخی و فرهنگی ایران وارد مرحله جدیدی شد و روایت تازهای از ایران، جامعه، تاریخ و نسبت آن با جهان شکل گرفت.
وی با اشاره به حضور و نفوذ آمریکا در ایران در دهههای گذشته، افزود: از دهه ۱۳۳۰ و در چارچوب برنامههایی مانند اصل چهار ترومن، مناسبات ایران و آمریکا ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پیدا کرد. در این میان، مسئله روایتسازی درباره ایران و تاریخ این سرزمین نیز اهمیت ویژهای یافت.
عضو هیئت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی تصریح کرد: یکی از محورهای مهم در روایتسازی درباره ایران، برجستهسازی ایران باستان و در مقابل، کمرنگ کردن یا نادیده گرفتن بخش بزرگی از تاریخ اسلامی ایران بود. در چنین روایتی، بیش از پانزده قرن از تاریخ ایران اسلامی میتوانست به حاشیه رانده شود و تصویری ناقص از هویت تاریخی ایرانیان شکل گیرد.
باغستانی ادامه داد: از این منظر، انقلاب اسلامی ایران را میتوان در چارچوب واکنش به مجموعهای از این روندهای هویتی و تاریخی نیز مورد مطالعه قرار داد؛ انقلابی که در کنار ابعاد سیاسی و اجتماعی خود، حامل روایتی جدید از هویت ایرانی، اسلامی و تاریخی بود.
وی با بیان اینکه طی دهههای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تقابل میان روایتهای مختلف درباره ایران همچنان ادامه داشته است، گفت: در این سالها شاهد مواجهه دو روایت از ایران بودهایم؛ از یک سو روایتی که از سوی برخی جریانهای غربی و هواداران آنان ارائه میشود و از سوی دیگر، روایتی که تلاش دارد تصویر ایران را بر اساس تاریخ، فرهنگ، تمدن و هویت ایرانی ـ اسلامی بازخوانی کند و آن را از چارچوبهای تحمیلی روایتهای بیرونی خارج سازد.
جنگ روایتها؛ نبردی فراتر از میدان نظامی
باغستانی با تأکید بر اینکه «جنگ روایتها» یکی از مباحث راهبردی در مواجهههای معاصر است، اظهار کرد: جنگ روایتها صرفاً یک مفهوم رسانهای یا تبلیغاتی نیست، بلکه مسئلهای عمیقاً مرتبط با هویت و تمدن است. هر جامعهای که نتواند روایت روشنی از خود، تاریخ و ارزشهایش ارائه کند، در معرض آن قرار دارد که دیگران هویت و گذشته آن را از منظر خود تعریف کنند.
وی افزود: روایتها میتوانند در شکلدهی به افکار عمومی، نگرش نسلهای جدید و حتی نوع نگاه یک جامعه به گذشته و آینده خود تأثیرگذار باشند. از همین رو، شناخت سازوکار روایتسازی و تحلیل تاریخی روایتهای رقیب، باید بخشی از برنامههای فرهنگی، علمی و تمدنی کشور باشد.
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی خاطرنشان کرد: تا زمانی که هویت ما در برابر روایتهای رقیب شفاف و مستند نباشد، هرگونه تلاش برای فعالیت تمدنی، فرهنگی و حتی تبلیغی میتواند در معرض نفوذ و تخریب قرار گیرد. بنابراین، پیش از آنکه بخواهیم روایت خود را در سطح منطقهای و جهانی عرضه کنیم، باید نسبت خود را با تاریخ، فرهنگ و میراث تمدنیمان بهدرستی بشناسیم.
وی در پایان تأکید کرد: آنچه امروز از آن با عنوان «جنگ روایتها» یاد میشود، پدیدهای دفعی و محدود به تحولات معاصر نیست، بلکه ریشههای آن را میتوان در روندهای تاریخی چند قرن گذشته دنبال کرد. از این منظر، شناخت چهار دوره تاریخی روایتسازی درباره ایران میتواند زمینهای برای فهم دقیقتر منازعات هویتی و فرهنگی امروز و طراحی روایتهای مستند و مؤثر از ایران فراهم کند.