fiحجت الاسلام دکتر محمد جواد پردل عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی در یادداشتی به مناسبت سالروز ولادت حضرت زینب(س) گفت: در روزهایی که کشور درگیر جنگ است، برگزاری نشست‌ها و همایش‌هایی درباره فضای پساجنگ و چگونگی اداره جامعه پس از پایان درگیری‌ها، پرسش‌هایی جدی پیش روی ما قرار می‌دهد. اصل مطالعه آینده و آمادگی برای شرایط پیش رو، ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما باید پرسید در شرایطی که هنوز جنگ ادامه دارد، تمرکز بر پساجنگ تا چه اندازه با اولویت‌های زمان حاضر تناسب دارد؟
پیش از آنکه درباره کیفیت این نشست‌ها داوری کنیم، پرسیدن این پرسش جا دارد که: متولیان فرهنگی، پیش از جنگ چه اندازه درباره اقتضائات آن اندیشیده بودند؟ نهادهای علمی، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه و مراکز سیاست‌پژوهی تا چه اندازه برای فهم ابعاد انسانی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی جنگ آماده بودند؟ اکنون که با واقعیت جنگ مواجهیم، آیا نباید بخش مهمی از توان علمی و فکری خود را به فهم دقیق‌تر وضعیت موجود و کمک به جامعه در عبور از شرایط جاری اختصاص دهیم؟
البته سخن گفتن از آینده فی‌نفسه شتاب‌زدگی نیست. خطر زمانی پدید می‌آید که پساجنگ در ذهن و زبان ما به آینده‌ای نزدیک و قطعی تبدیل شود و ناخواسته این پیام را منتقل کند که جامعه بیش از هر چیز در انتظار پایان جنگ است. در چنین وضعی، توجه به آینده ممکن است از مسئولیت‌های امروز فاصله بگیرد؛ حال آنکه جامعه در میانه جنگ، بیش از هر زمان به تحلیل واقع‌بینانه، حفظ انسجام، شناخت نیازهای مردم و تصمیم‌گیری متناسب با شرایط جاری نیاز دارد.
در این میان، سیره حضرت زینب سلام‌الله‌علیها می‌تواند افق روشنی برای فهم نسبت میان زمان جنگ و پس از جنگ پیش روی ما بگذارد. زندگی ایشان در واقعه کربلا و حوادث پس از آن، دو مقطع متمایز اما پیوسته دارد: حضور مسئولانه در متن بحران و ایفای نقش در روزگار پس از واقعه.
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در کربلا با واقعیت سخت و سهمگین جنگ روبه‌رو بود. پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام و یارانش نیز مسئولیت ایشان پایان نیافت؛ مرحله دیگری از مسئولیت آغاز شد: مراقبت از بازماندگان، مواجهه با اسارت، رساندن پیام کربلا و جلوگیری از آنکه حقیقت واقعه در روایت قدرت حاکم، گم شود. در سیره ایشان، پس از واقعه از متن واقعه جدا نیست؛ مسئولیت‌های پس از بحران، امتداد مسئولیت‌پذیری در دل بحران است.
این الگو، ما را به یک نکته اساسی متوجه می‌کند: اندیشیدن به پساجنگ زمانی ثمربخش است که از فهم درست جنگ و مسئولیت‌های زمان حال آغاز شود. جامعه‌ای که می‌خواهد برای فردای جنگ آماده باشد، باید امروز را به‌درستی بشناسد؛ رنج‌ها و نیازهای مردم را ببیند، ظرفیت‌های اجتماعی را حفظ کند، روایت دقیق و مسئولانه‌ای از وقایع داشته باشد و برای پیامدهای انسانی و فرهنگی جنگ آماده شود.
سیره حضرت زینب سلام‌الله‌علیها همچنین نشان می‌دهد که پایان نبرد نظامی، پایان میدان مسئولیت نیست. گاهی پس از خاموش شدن سلاح‌ها، میدان دیگری برای حفظ حقیقت، ترمیم جامعه، بازسازی حافظه جمعی و صیانت از هویت و واقعیت‌ها آغاز می‌شود. توجه به این مرحله ضروری است، اما نباید چنان زودهنگام و منفصل از اکنون مطرح شود که مسئولیت‌های امروز را تحت‌الشعاع قرار دهد.
از این منظر، پرسش اصلی از نهادهای علمی آن است که چگونه می‌توانند هم‌زمان دو مسئولیت را به انجام برسانند: نخست، کمک به فهم و مدیریت شرایط جاری؛ دوم، مطالعه سنجیده و واقع‌بینانه پیامدهای احتمالی جنگ و آمادگی برای مراحل بعدی. این دو مسئولیت رقیب یکدیگر نیستند؛ به شرط آنکه آینده‌پژوهی از متن واقعیت امروز آغاز شود و به جای پیش‌فرض گرفتن پایان جنگ، سناریوهای مختلف و نیازهای واقعی جامعه را در نظر بگیرد.
سیره حضرت زینب سلام‌الله‌علیها یادآور این پیوستگی است: در متن واقعه باید مسئولیت همان لحظه را شناخت و پس از واقعه نیز مسئولیت مرحله تازه را بر عهده گرفت. نه می‌توان از آینده غفلت کرد و نه شایسته است با غرق شدن در تصویر آینده، اکنون را از یاد برد.
با توجه به اینکه در بررسی سیره حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، توجه بیشتری به مجاهدت‌ها و نقش‌آفرینی‌های ایشان پس از واقعه عاشورا صورت گرفته است، در ادامه، فهرستی مقدماتی از کنش‌ها و اقدامات ایشان در روز عاشورا، سال ۶۱ هجری، ارائه می‌شود. هدف، گشودن مسیری برای پژوهش بیشتر درباره سیره این بانوی بزرگ و شناسایی ظرفیت‌های آن برای فهم و الگوگیری از نقش‌آفرینی مؤثر در کانون بحران و کوران حوادث است.
- حضور فعال و مسئولانه در متن مصیبت‌ها: مواجهه با شهادت نزدیکان و حوادث سهمگین عاشورا، بدون انفعال و بازماندن از مسئولیت‌ها و توجه به وضعیت پیرامون.
- مدیریت فضای داخلی خیمه‌ها در شرایط بحران: مراقبت از زنان و کودکان، حفظ آرامش و سامان‌دهی وضعیت داخلی خیمه‌ها در برابر تهدیدها داخلی و حوادث تنش‌آفرین.
- پیگیری و آگاهی نسبت به وضعیت میدان و اقدامات امام حسین علیه‌السلام: پیگیری تحولات میدان و توّجه به وضعیت امام در لحظات سرنوشت‌ساز واقعه.
- همراهی عاطفی با امام حسین علیه‌السلام و تسلی‌بخشی در لحظات دشوار: حضور در کنار امام هنگام مصیبت‌ها،همچون بر مقتل هنگام مقتل حضرت علی‌اکبر و علی‌اصغر علیهماالسلام
- انجام رسالت مادری و تقدیم فرزندان در مسیر یاری امام حسین علیه‌السلام
- پرستاری و مراقبت از امام سجاد علیه‌السلام و صیانت از استمرار امامت: توجه به وضعیت امام سجاد(ع) در شرایط خطر و تلاش برای حفاظت از ایشان، با لحاظ جایگاه امامت و تداوم خط ولایت.
- روشنگری در برابر خشونت و مسئول‌کردن عاملان و ناظران واقعه: اعتراض به رفتار دشمن در هنگام شهادت امام حسین علیه‌السلام و به پرسش کشیدن مسئولیت اخلاقی کسانی که در برابر این جنایت نقش داشتند یا نظاره‌گر آن بودند.
- حفظ انسجام بازماندگان و جلوگیری از پراکندگی آنان: تلاش برای مراقبت از زنان و کودکان و حفظ پیوند میان اعضای کاروان در شرایطی که شهادت‌ها و حمله به خیمه‌ها، انسجام جمعی را در معرض تهدید قرار داده بود.
- حمایت عاطفی از بازماندگان و تسلی‌دادن داغ‌دیدگان: پیگیری و همراهی با بازماندگان در تحمل مصیبت‌ها و توجه به نیازهای جسمی وعاطفی آنان در شرایطی آکنده از رنج و سختی…