به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر محمد باغستانی، مدیر گروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، در ادامه گفتوگوی خود درباره «اهمیت پایداری در نقشآفرینی تمدنی مردم در تاریخ»، به صحنه سوم از این تجربه تاریخی در عصر علوی اشاره میکند.
دکتر باغستانی گفت: در سال ۳۵ هجری و در پی نارضایتی گسترده مسلمانان از سیاستهای اقتصادی و سیاسی خلیفه سوم ـ که به باور معترضان رنگ تبعیض داشت ـ موجی از اعتراض شکل گرفت که سرانجام به قتل خلیفه انجامید. پس از آن، گروههای معترض به سراغ حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) رفتند و با اصرار فراوان خواستار پذیرش خلافت از سوی ایشان شدند.
وی افزود: امام علی(ع) در ابتدا از پذیرش این درخواست خودداری کردند، اما با اصرار پیاپی مردم، حضور آنان را برای پذیرش این مسئولیت «تکلیفآور» دانستند. با این حال، حضرت شرط کردند که بیعت نه در خفا، بلکه در مسجد و در برابر اجتماع عمومی مردم انجام شود تا پایههای حکومت بر اراده آشکار جامعه استوار باشد.
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی ادامه داد: پس از استقرار حکومت علوی، سیاست عدالتمحور امام در تقسیم مساوی بیتالمال، با مخالفت برخی چهرههای ثروتمند و صاحب نفوذ روبهرو شد. همین مخالفتها به شکلگیری سه جنگ بزرگ جمل، صفین و نهروان انجامید؛ جنگهایی که بخش مهمی از توان جامعه اسلامی را فرسوده کرد.
این پژوهشگر تاریخ تمدن اسلامی معتقد است مشکل اصلی تنها مخالفت نخبگان ثروتمند نبود، بلکه بخشی از همان مردمی که با شوق فراوان بیعت کرده بودند، در ادامه مسیر صبر و پایداری لازم برای حمایت از اصلاحات عمیق اقتصادی و سیاسی را نشان ندادند. به گفته وی، اصلاحات ساختاری که خود مردم خواهان آن بودند، زمانبر بود و نیاز به همراهی مستمر جامعه داشت.
دکتر باغستانی میافزاید: هنگامی که امام علی(ع) برای مقابله دوباره با معاویه فرمان بسیج صادر کردند، کمصبری و ناهماهنگی در میان بخشی از نیروهای بیعتکننده باعث شد از اجرای کامل فرمانها سر باز زنند. همین روند، به تدریج پایههای حکمرانی مردمبنیادی را که خود آنان با شور و اشتیاق شکل داده بودند، سست کرد.
او در جمعبندی این بخش از بحث تأکید کرد: نتیجه این انتخاب ناپایدار تاریخی، خیلی زود آشکار شد؛ بهگونهای که کمتر از شش ماه پس از تضعیف حکومت علوی، جامعه اسلامی با حاکمیت زورمحور امویان روبهرو شد. به باور دکتر باغستانی، این تجربه تاریخی نشان میدهد نقشآفرینی تمدنی مردم تنها با حضور اولیه شکل نمیگیرد، بلکه نیازمند پایداری، صبر اجتماعی و تداوم حمایت از مسیر اصلاحات است.