به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، نشست علمی «حقوق کودکان به عنوان افراد غیرنظامی در جنگ؛ با نگاهی به سیره پیامبر در جنگهای صدر اسلام» با ارائه مجتبی فانی، رئیس اداره امور پژوهشی پژوهشکده اسلام تمدنی، و با دبیری علمی دکتر مهدی قاسمی، محقق رسمی این پژوهشکده، برگزار شد. در این نشست، جایگاه کودکان در منازعات نظامی و شیوه برخورد با آنان در منابع فقهی و سیره نبوی مورد بررسی قرار گرفت.
در ابتدای این نشست، فانی با اشاره به جایگاه کودکان در حقوق بشردوستانه و فقه اسلامی اظهار کرد:کودکان از آسیبپذیرترین گروههای غیرنظامی در شرایط جنگی محسوب میشوند و به همین دلیل هم در حقوق بینالملل و هم در سنت اسلامی، حمایت ویژهای برای آنان در نظر گرفته شده است.
وی توضیح داد: بسیاری از اصولی که امروزه در اسناد بینالمللی مانند کنوانسیونهای ژنو و پروتکلهای الحاقی مطرح شدهاند، در سیره پیامبر اسلام(ص) و آموزههای فقهی پیشینهای روشن دارند.
رئیس اداره امور پژوهشی پژوهشکده اسلام تمدنی در ادامه به موضوع ممنوعیت استفاده از کودکان در جنگ پرداخت و گفت: در حقوق بینالملل، پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو در ماده ۷۷ تأکید میکند که طرفهای درگیر باید تمام اقدامات لازم را انجام دهند تا کودکان زیر ۱۵ سال بهطور مستقیم در مخاصمات شرکت نکنند و از جذب آنان در نیروهای مسلح پرهیز شود. به گفته فانی، در فقه اسلامی نیز کودکان در شمار «معذورین از جهاد» قرار دارند و شرط شرکت در جنگ، رسیدن به سن بلوغ و حداقل سن مشخص است. در منابع تاریخی نیز آمده است که در ماجرای بنیقریظه، سعد بن معاذ میان کودکان و بزرگسالان تفکیک قائل شد و پیامبر اکرم(ص) این تصمیم را تأیید کردند.
فانی سپس به ممنوعیت قتل کودکان در جنگ اشاره کرد و افزود: در میان فقهای اسلام اجماع وجود دارد که کودکان از هرگونه تعرض مصون هستند و کشتن آنان در جنگ جایز نیست. این حکم بر اساس روایات متعددی از پیامبر اسلام(ص) است. از جمله در حدیثی مشهور آمده است: «زنان و کودکان را نکشید». همچنین در گزارشهای تاریخی آمده است که پیامبر(ص) در جنگ حنین هنگام عبور از کنار جسد زنی کشتهشده، به شدت ناراحت شدند و فرمودند: «مگر من از این کار نهی نکرده بودم؟» حتی در زمانی که خالد بن ولید فرماندهی بخشی از سپاه را بر عهده داشت، پیامبر(ص) پیامی برای او فرستادند و تأکید کردند که از کشتن زنان و کودکان خودداری کند.
وی در ادامه با اشاره به استمرار این رویکرد در دوره پس از پیامبر(ص) افزود: خلفای نخستین نیز در توصیههای جنگی خود همین اصول را رعایت میکردند. به عنوان نمونه، در منابع تاریخی نقل شده است که ابوبکر هنگام اعزام یکی از فرماندهان سپاه، ده توصیه مهم به او کرد که از جمله آنها پرهیز از کشتن زنان، کودکان و سالخوردگان بود.
رئیس اداره امور پژوهشی پژوهشکده اسلام تمدنی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع حقوق کودکان اسیر پرداخت و توضیح داد: در حقوق بینالملل نیز تأکید شده حتی اگر کودکان زیر ۱۵ سال برخلاف مقررات در جنگ شرکت کرده و اسیر شوند، همچنان باید از حمایتهای ویژه برخوردار باشند. در سیره پیامبر(ص) نیز نمونههای متعددی از رفتار انسانی با اسیران، بهویژه زنان و کودکان، مشاهده میشود. در روایتی از حضرت علی(ع) نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «بزرگان و کریمان هر قومی را گرامی بدارید، هرچند با دین شما مخالف باشند.»
فانی همچنین به روایتی اشاره کرد که در آن کودکی از مادر اسیر خود جدا شده بود. پیامبر(ص) با دیدن این صحنه به شدت ناراحت شدند و دستور دادند که یا مادر و فرزند را با هم خریداری کنند یا از خرید هر دو صرفنظر کنند تا از جدایی آنان جلوگیری شود. به گفته فانی، این روایت نشاندهنده توجه عمیق پیامبر به پیوندهای انسانی و عاطفی حتی در شرایط جنگی است.
در بخش پایانی این نشست، موضوع ممنوعیت بهرهکشی از کودکان و مجازات آنان مورد توجه قرار گرفت. فانی توضیح داد: در فقه اسلامی استفاده از کودکان به عنوان سپر انسانی یا بهرهبرداری نظامی از آنان از مصادیق آشکار نقض حقوق انسانی به شمار میرود. در اسناد بینالمللی نیز بر همین اصل تأکید شده است؛ بهگونهای که در پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو و همچنین کنوانسیون چهارم ژنو تصریح شده که مجازات اعدام برای افرادی که در زمان ارتکاب جرم کمتر از ۱۸ سال داشتهاند، قابل اجرا نیست.
این نشست در پایان با این جمعبندی همراه بود که سیره پیامبر اکرم(ص) در حمایت از کودکان در زمان جنگ نهتنها با اصول حقوق بشردوستانه بینالمللی همخوانی دارد، بلکه در برخی موارد حتی فراتر از این قواعد حرکت کرده و الگویی انسانی و اخلاقی برای مواجهه با غیرنظامیان در شرایط جنگی ارائه داده است.