به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر رضا عیسی‌نیا در هفتمین همایش بین‌المللی صلح و حل منازعه، در سخنرانی خود با عنوان «کرامت در غوغای سکوت؛ بازخوانی عاملیت شهروندی در مهار خشونت‌های ساختاری بر پایه پارادایم صلح انبیایی»، به تبیین نقش کرامت انسانی و عاملیت شهروندی در تحقق صلح پایدار پرداخت. عیسی‌نیا در آغاز سخنان خود با طرح این پرسش که «آیا نبودن جنگ، به معنای وجود صلح است؟» بر ضرورت عبور از برداشت حداقلی از صلح تأکید کرد. وی با تمایز میان «صلح منفی» به معنای نبود جنگ و خشونت مستقیم و «صلح مثبت» به معنای فراهم‌شدن زمینه‌های عدالت، مشارکت، فرصت‌های برابر و کرامت انسانی، استدلال کرد که بحران صلح در خاورمیانه صرفاً ناشی از فقدان توافق‌های سیاسی نیست، بلکه با تضعیف عاملیت شهروندان نیز ارتباط دارد.
وی مفهوم «خشونت‌های بی‌صدا» را برای توضیح شکل‌هایی از خشونت به کار گرفت که در ساختارهای اقتصادی، قوانین تبعیض‌آمیز، بوروکراسی ناکارآمد، توزیع نابرابر فرصت‌ها و روایت‌های توجیه‌گر وضع موجود بروز می‌کنند. به گفته وی، این وضعیت می‌تواند به «استیصال ساختاری» بینجامد؛ وضعیتی که در آن، شهروند به‌تدریج توان و امکان اثرگذاری بر محیط اجتماعی و سیاسی خود را از دست‌رفته می‌بیند.
بیشتر بخوانید:
مثلث طغیان؛ فرعون، قارون و هامان
عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، با الهام از شخصیت‌های فرعون، قارون و هامان، در تبیین مفهوم «مثلث طغیان»، سه الگوی ساختاری خشونت‌زا را چنین توصیف کرد: “فرعونیسم به عنوان نماد استبداد سیاسی و شهروندی درجه‌بندی‌شده؛ قارونیسم به عنوان نماد انحصار اقتصادی و تمرکز ثروت؛ و هامانیسم به عنوان نماد بوروکراسی بازدارنده، تکنوکراسی توجیه‌گر و مهندسی روایت. در این چارچوب، فرعونیسم امنیت را از حقوق انسان جدا می‌کند، قارونیسم با ایجاد وابستگی اقتصادی، امکان مشارکت شهروندان را محدود می‌سازد و هامانیسم با طبیعی جلوه‌دادن تبعیض و انسداد، قدرت نقد و تشخیص را تضعیف می‌کند. برآیند این سه سازوکار، شکل‌گیری استیصال ساختاری و تبدیل شهروند فعال به فردی منفعل است”.
پارادایم صلح انبیایی؛ از توازن قوا تا توازن کرامت
عیسی‌نیا در ادامه، «پارادایم صلح انبیایی» را به عنوان چارچوبی برای بازسازی عاملیت شهروندی مطرح کرد؛ چارچوبی که نقطه آغاز آن، کرامت ذاتی انسان است. وی با اشاره به آیه شریفه «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» تأکید کرد که کرامت انسانی باید مبنای امنیت و سیاست قرار گیرد و صلح پایدار را نمی‌توان صرفاً به توازن قوا یا توافق میان دولت‌ها و نخبگان محدود کرد.
وی با اشاره به تجربه‌های منطقه خاورمیانه، از جمله تحولات سوریه و لیبی پس از سال ۲۰۱۱، خاطرنشان کرد که توقف جنگ، بدون توجه به ریشه‌های اجتماعی و ساختاری نارضایتی، تبعیض و تحقیر، لزوماً به صلح پایدار منجر نمی‌شود. از این منظر، توافق‌های سیاسی زمانی می‌توانند به صلحی ماندگار بینجامند که با بهبود وضعیت شهروندان و تقویت امکان مشارکت و اثرگذاری آنان همراه شوند.
فرقان، مقاومت پویا و مسئولیت مدنی؛ سه راهکار بازسازی عاملیت
این پژوهش برای خروج از وضعیت استیصال ساختاری، سه تحول اساسی را پیشنهاد می‌کند:
1. تحول معرفتی؛ فرقان: تقویت آگاهی انتقادی شهروندان برای تشخیص خشونت‌های پنهان، تمایز میان صلح واقعی و سکوت تحمیلی و امکان نقد وضع موجود.
2. تحول ساختاری؛ مقاومت پویا: توسعه ظرفیت‌های بدیل برای زندگی عادلانه از طریق تقویت جامعه مدنی، شبکه‌های همبستگی اقتصادی، صندوق‌های مردمی و «تعاونی‌های کرامت» با هدف کاهش وابستگی‌های محدودکننده عاملیت شهروندان.
3. تحول پیوندی؛ مسئولیت مدنی: تقویت همبستگی اجتماعی و عبور از فرد مستأصل به جمعیت مصلح، با تأکید بر مفهوم «جامعه سیمرغی» و پذیرش کرامت انسان‌ها، فارغ از تفاوت‌های قومی، مذهبی، فرهنگی و تاریخی.
شهروند کرامت‌آفرین؛ افق صلح پایدار
دکتر عیسی‌نیا در جمع‌بندی سخنان خود، مفهوم «شهروند کرامت‌آفرین» را به عنوان یکی از دستاوردهای محوری این بحث معرفی کرد. چنین شهروندی از سه ویژگی برخوردار است: بصیرت در شناخت و نقد ساختارهای توجیه‌گر خشونت، استقلال در برابر وابستگی‌های سلب‌کننده عاملیت و مسئولیت‌پذیری در قبال کرامت دیگران.
وی همچنین پیشنهادهایی از جمله حمایت از نهادهای مدنی مستقل، ایجاد «تعاونی‌های کرامت»، تشکیل «شوراهای صلح عرفانی» برای انعکاس دیدگاه کنشگران محلی و توانمندسازی مدنی گروه‌های محروم از نظر ساختاری را مطرح کرد.
بر اساس دیدگاه ارائه‌شده در این سخنرانی، صلح پایدار صرفاً با توقف جنگ و توافق‌های سیاسی تحقق نمی‌یابد، بلکه مستلزم مقابله با خشونت‌های ساختاری، کاهش تبعیض و وابستگی، بازسازی عاملیت شهروندی و به رسمیت شناختن کرامت همه انسان‌هاست. در این چارچوب، صلح نه صرفاً دستاوردی دیپلماتیک، بلکه فرآیندی اجتماعی و تمدنی است که از گذار از استیصال به عاملیت، از سکوت به مسئولیت و از فردگرایی منفصل به همبستگی انسانی شکل می‌گیرد.
هفتمین همایش بین‌المللی صلح و حل منازعه در روزهای 4 و 5 آبان سال جاری به میزبانی دانشگاه تهران برگزار شد.