به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، بخش اول گفتوگو با دکتر محمد باغستانی، مدیرگروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، به بررسی «جلوههای دینستیزی در فرهنگ رسمی ایران عصر پهلوی در سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲» اختصاص دارد.
وی در این گفتوگو تأکید میکند:جنبشهای اجتماعی و سیاسی در بستر شکافهای فکری و فرهنگی میان دولتها و ملتها شکل میگیرند و قیام پانزده خرداد ۱۳۴۲ نیز از این قاعده مستثنا نیست.
دکتر باغستانی با اشاره به چکیده پژوهش خود میگوید: در این مطالعه تلاش شده است شکاف فکری و فرهنگی میان نظام پهلوی به عنوان مروّج فرهنگ غربی و فرهنگ عمومی مردم به عنوان باورمندان به فرهنگ دینی، بر اساس مطبوعات آن دوره تحلیل شود. به گفته او، روزنامهها و مجلاتِ سالهای ۴۰ تا ۴۲، مهمترین منبع برای بازخوانی سیاستهای فرهنگی رسمی و میزان فاصله آن با باورهای دینی جامعهاند.
وی با تأکید بر نقش اسناد همزمان با حوادث تاریخی توضیح میدهد: تکیه بر منابعی که در همان زمان رویداد تولید شدهاند، اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه اجزای حادثه و پیامدهای آن را دقیقتر نشان میدهند و مادۀ خام اصلی یک پژوهش تاریخی را در اختیار محقق قرار میدهند.
در این تحقیق، دو گونه اصلی مطبوعات پرتیراژ آن دوره یعنی روزنامه و مجله، پایه نقل خبرها قرار گرفتهاند و در کنار آن، به برخی کتابها نیز هرچند محدود، استناد شده است.
دکتر باغستانی درباره روزنامهها میگوید: در حوزه مسائل فرهنگ عمومی، ۳۲ روزنامه مورد بررسی قرار گرفته که بخشی از آنها در تهران و بخشی در شهرهای بزرگ دیگر چاپ میشدهاند. از جمله روزنامههای چاپ تهران میتوان به «اطلاعات»، «پیام آسمانی»، «جهان»، «ستارۀ اسلام»، «طالب حق»، «طلوع»، «کیهان»، «مهر ایران» و «ندای حق» اشاره کرد. در مشهد نیز روزنامههایی مانند «آفتاب شرق» و «نبرد ما» و در شهرهای دیگر کشور، عناوینی چون «توحید افکار» (تبریز)، «خاک خسرو» (کرمانشاه)، «شفق» (کاشان)، «طلوع اسلام» (رشت)، «عدل» (شیراز)، «مجاهد» (اصفهان) و «ندای میهن» (همدان) در زمره منابع این پژوهش قرار گرفتهاند.
عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی در ادامه به مجلات به عنوان دومین گونه مطبوعات این دوره میپردازد و میافزاید: هم دستگاههای دولتی و هم بخش خصوصی، مجلات هفتگی و ماهانه متعددی منتشر میکردند. بررسی حدود پنجاه مجله نشان میدهد که سهم تهران و مؤسسات مستقر در پایتخت در تولید محتوای مرتبط با فرهنگ عمومی، بهمراتب بیش از شهرستانها بوده است. مجلات پرتیراژ هفتگی عمدتاً در تهران چاپ میشد و سپس به شهرستانها ارسال میگردید و به این ترتیب، پایتخت عملاً منبع تغذیه اصلی فرهنگ عمومی در قالب مجلات بود.
از مهمترین مجلات مرتبط با موضوع این پژوهش میتوان به «اطلاعات دختران و پسران»، «اطلاعات هفتگی بانوان»، «توفیق»، «تهران مصور»، «خواندنیها», «دانشجو»، «روشنفکر»، «سپید و سیاه»، «فردوسی» و «راهنمای کتاب» اشاره کرد. به گفته دکتر باغستانی، برخی مجلات پرخواننده دیگر مانند «ستاره سینما» نیز در شکلدهی به ذائقه فرهنگی نسل جوان نقش مهمی داشتند، اما در دسترس تحقیق قرار نگرفتهاند.
این پژوهشگر با اشاره به روش کار خود تصریح میکند: به دلیل اهمیت دقت و اعتمادپذیری در نتیجهگیریها، روش نقل قول مستقیم از متن مطبوعات آن دوره انتخاب شده تا خوانندگانی که به این منابع دسترسی ندارند، بتوانند تصویر روشنتری از جلوههای دینستیزی فرهنگی در سالهای ۴۰ تا ۴۲ به دست آورند.
وی تأکید میکند: بازخوانی این اسناد، زمینه فهم بهتر ریشههای فکری و فرهنگی قیام پانزده خرداد و واکنش دینی و مردمی به سیاستهای فرهنگی عصر پهلوی را فراهم میکند.