به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر عباسعلی نصرآبادی، پژوهشگر و مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی و دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در یادداشتی با عنوان «تشییع میلیونی رهبر شهید امام خامنهای؛ رفراندومی مشروعیتزا»، به یکی از مباحث مطرح در ادبیات سیاسی درباره نسبت میان مشروعیت نظامهای سیاسی و مشارکت مردمی پرداخت.
وی در ابتدای این یادداشت با اشاره به برخی دیدگاهها درباره ضرورت برگزاری رفراندوم برای سنجش مشروعیت نظام جمهوری اسلامی ایران، اظهار کرد: در برخی محافل علمی و سیاسی این پرسش مطرح میشود که چرا جمهوری اسلامی برای اثبات مشروعیت خود به همهپرسی مجدد مراجعه نمیکند؛ در حالی که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از همان ابتدای شکلگیری نظام، با رأی مستقیم مردم به تصویب رسیده و از مقبولیت اولیه برخوردار بوده است.
دکتر نصرآبادی افزود: افزون بر این، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با بسیاری از قوانین اساسی جهان، از جمله قوانین اساسی کشورهای دارای سابقه چندصدساله، از جوانترین قوانین اساسی به شمار میرود؛ قوانینی که با وجود گذشت دهها یا حتی صدها سال از تصویب آنها، هیچگاه بار دیگر به همهپرسی عمومی گذاشته نشدهاند. به گفته وی، این موضوع نشان میدهد که برگزاری رفراندومهای مکرر، در ادبیات حقوق اساسی جهان، شاخص رایجی برای سنجش مشروعیت نظامهای سیاسی محسوب نمیشود.
مشارکت مردمی؛ شاخصی برای سنجش مقبولیت نظامهای سیاسی
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی در ادامه با اشاره به معیارهای پذیرفتهشده در علوم سیاسی برای ارزیابی مشروعیت حکومتها، تصریح کرد: یکی از مهمترین شاخصهای سنجش مقبولیت نظامهای سیاسی، میزان مشارکت شهروندان در انتخابات، حضور آنان در مناسبتهای ملی و سیاسی و مشارکت در اجتماعات بزرگ حمایتی است.
وی با اشاره به راهپیماییهای سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، حماسه نهم دی، آیین تشییع شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی و تشییع میلیونی رهبر شهید امام خامنهای، این رویدادها را از منظر جامعهشناسی سیاسی قابل تحلیل دانست و تأکید کرد که حضور گسترده مردم در چنین مناسبتهایی، پیامهای مهمی درباره همبستگی اجتماعی و سرمایه اجتماعی جامعه در بر دارد.
از مشروعیت سنتی تا مشروعیت مشارکتی
دکتر نصرآبادی در بخش دیگری از این یادداشت، با استناد به نظریه ماکس وبر درباره انواع مشروعیت، اظهار کرد: وبر مشروعیت را در سه گونه سنتی، کاریزماتیک و قانونی ـ عقلانی دستهبندی میکند؛ اما در ادبیات جدید علوم سیاسی، مفهوم دیگری با عنوان «مشروعیت مشارکتی» نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ مشروعیتی که از حضور داوطلبانه و گسترده مردم در کنشهای اجتماعی و سیاسی شکل میگیرد.
وی افزود: بر اساس این رویکرد، مشارکت مردم در رخدادهای نمادین، علاوه بر نمایش پیوند میان جامعه و ساختار سیاسی، به تقویت اعتماد عمومی و افزایش سرمایه اجتماعی نیز کمک میکند.
دورکیم و نقش مناسک جمعی در انسجام اجتماعی
رئیس اداره امور پژوهشی ادارهکل پژوهش دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، با اشاره به دیدگاههای امیل دورکیم درباره مناسک جمعی، خاطرنشان کرد: از منظر جامعهشناسی، آیینهای جمعی لحظاتی هستند که جامعه، هویت و ارزشهای مشترک خود را بازتعریف میکند.
وی ادامه داد: چنین مناسکی میتوانند احساس همسرنوشتی را تقویت کرده، شکافهای اجتماعی و سیاسی را کاهش دهند و سرمایه نمادین ساختار سیاسی را افزایش دهند؛ از این رو، حضور گسترده مردم در آیین تشییع را میتوان در چارچوب همین نظریهها مورد مطالعه قرار داد.
تشییع میلیونی؛ «رفراندومی غیررسمی»
دکتر نصرآبادی در ادامه تحلیل خود، تشییع میلیونی رهبر شهید امام خامنهای را نمونهای از آنچه «رفراندوم غیررسمی» خواند، توصیف کرد و گفت: پیام چنین حضوری نه از طریق صندوقهای رأی، بلکه از طریق حضور داوطلبانه مردم در عرصه عمومی منتقل میشود و از منظر وی، این امر میتواند نشانهای از مشارکت سیاسی غیرانتخاباتی باشد.
چهار کارکرد سیاسی و اجتماعی یک رخداد تاریخی
وی در ادامه، چهار کارکرد اصلی این رخداد را برشمرد و اظهار داشت: نخست، نمایش انسجام ملی؛ به این معنا که حضور گسترده مردم میتواند احساس همبستگی اجتماعی را تقویت کرده و در مقاطع حساس، فاصلههای سیاسی و اجتماعی را کاهش دهد.
دوم، انتقال سرمایه نمادین به ساختار سیاسی؛ به گونهای که شخصیت رهبر شهید، بهعنوان نماد مقاومت، وحدت و ثبات، سرمایهای نمادین ایجاد میکند که از نگاه نویسنده، به تقویت ساختار سیاسی میانجامد.
سوم، بازتعریف رابطه مردم و نظام؛ به این معنا که رابطه میان مردم و حاکمیت، از سطح حمایت سیاسی به سطح همسرنوشتی تاریخی ارتقا پیدا میکند.
و چهارم، مدیریت دوره گذار؛ زیرا به اعتقاد وی، در مقاطع انتقال رهبری، چنین حضورهایی میتواند در حفظ ثبات اجتماعی و سیاسی نقشآفرین باشد.
چهار بُعد مشروعیت جدید
این پژوهشگر علوم سیاسی در ادامه، از چهار بُعد «مشروعیت جدید» سخن گفت و آنها را شامل مشروعیت احساسی ـ نمادین، مشروعیت مشارکتی، مشروعیت رسانهای و مشروعیت انتقالی دانست.
به گفته وی، همزمانی احساسات جمعی، مشارکت گسترده شهروندان، بازتاب رسانهای این حضور و نقش آن در تثبیت ساختار سیاسی در دوره گذار، از مهمترین مؤلفههایی هستند که میتوانند در تحلیل جامعهشناختی این رخداد مورد توجه قرار گیرند.
نتیجهگیری
دکتر نصرآبادی در پایان یادداشت خود تأکید کرد که از منظر این تحلیل، تشییع میلیونی رهبر شهید امام خامنهای صرفاً یک آیین سوگواری نبوده، بلکه رخدادی اجتماعی، سیاسی و نمادین است که بر پایه مشارکت گسترده مردم، سرمایه نمادین حاصل از سوگواری ملی و انسجام اجتماعی در مقطع گذار، به بازتولید مشروعیت سیاسی کمک میکند.
وی خاطرنشان کرد که این رخداد، به باور او، میتواند در آینده بهعنوان یکی از نمونههای مهم مطالعات جامعهشناسی سیاسی و تحلیل مناسبات میان مشارکت مردمی، سرمایه اجتماعی و مشروعیت سیاسی در نظامهای حکمرانی مورد بررسی پژوهشگران قرار گیرد.