به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در بیستمین فراخوان آثار پژوهشی حوزه علمیه خراسان، با ارسال دو هزار اثر از سوی پژوهشگران، اساتید و طلاب رقابتی فشرده و پربار شکل گرفت. در این میان، اثری از دکتر وحید شریفی استاد درس روش تحقیق فناورانه در حوزه خراسان توانست نظر داوران را جلب کند و رتبه یک بخش مقالات را کسب نماید. ایشان که خود سالها در مقام داور و مدرس، اصول پژوهش را به نسل جوان حوزه میآموزد، اینبار در جایگاه پژوهشگر برگزیده قرار گرفته است به همین مناسبت به سراغ این پژوهشگر برتر حوزه رفته ایم و با وی گفتگویی داشته ایم که متن ذیل حاصل این مصاحبه است.
سلام، وقت به خیر و تبریک صمیمانه برای این موفقیت درخشان. جنابعالی هم به عنوان مدرس روش تحقیق و هم به عنوان پژوهشگر برگزیده حوزه علمیه خراسان، تجربهی منحصربهفردی دارید. به نظر شما مهمترین عاملی که اثر شما را در میان حدود دو هزار اثر متمایز کرد، چه بود؟
دکتر وحید شریفی: سلام و سپاس از لطفتان. به نظر بنده، مهمترین عامل، تطبیق عملی اصول روش تحقیق بر مسئله پژوهشی بود. بنده در کلاسهای روش تحقیق تأکید میکنم که پژوهش باید با یک «پرسش آغازین دقیق» شروع شود و پاسخ آن پرسش در بخش یافته ها مسئله پژوهشی را حل نماید؛ پرسشی که هم اصیل باشد، هم کاربردی. در مقاله «تحلیل علمسنجی روندهای پژوهشی در فلسفه ذهن: یافتهها و چالشها»، تمام تلاشم بر این بود که آنچه به عنوان تئوری آموزش میدهم، در عمل اجرا کنم. موضوع را نه بر اساس سلیقه شخصی، بلکه بر اساس نیازشناسی نظاممند و شناخت خلأهای موجود در حوزه فلسفه ذهن انتخاب کردم. فلسفه ذهن، امروزه به یک حوزه میانرشتهای راهبردی تبدیل شده که علوم اعصاب، روانشناسی، هوش مصنوعی، اخلاق و حتی حقوق را تحت تأثیر قرار داده است. بدون نقشهبرداری دقیق از فعالیتهای علمی جهانی در این حوزه، هرگونه مشارکت یا ارائه الگوی بدیل، شانسی برای اثرگذاری نخواهد داشت. از منظر روششناختی نیزدر عصر کنونی، روشهای سنتی مرور ادبیات دیگر کافی نیستند. علمسنجی با تحلیل شبکههای استنادی، همتالیفی، روند انتشار و کلمات کلیدی، به ما کمک میکند الگوهای پنهان، شکافهای پژوهشی و قطبهای فکری را به صورت نظاممند و عینی شناسایی کنیم.
یعنی این موفقیت را میتوان به نوعی آزمون عملی اصولی دانست که در کلاسها تدریس میکنید؟
دکتر شریفی: دقیقاً. یک معلم روش تحقیق نباید فقط انتقالدهندهی مباحث تئوری باشد؛ باید نشان دهد که این اصول در میدان واقعی پژوهش چگونه کار میکنند. از انتخاب موضوع تا تدوین طرح، گردآوری دادهها، تحلیل و استنتاج، سعی کردم هر مرحله را با چراییِ روششناختی پیش ببرم. این باعث شد اثر دارای انسجام درونی و روانیِ منطقی باشد که به گمانم برای داوران محترم نیز جذاب بود.
به عنوان فردی که هم داوری می نمایید و هم اکنون شرکتکننده بودهاید، از منظری متفاوت به فرآیند نگاه کردهاید. ضعف عمومی ای که در آثار پژوهشی معمولاً مشاهده میکنید چیست؟
دکتر شریفی: متأسفانه عمدهترین ضعف، شتابزدگی و عدم عمق بخشی به مسئله است. امروزه با وجود ابزارهای متنوع هوشمند، بسیاری از پژوهشگران ، بدون گذراندن مرحلهی بنیادی و مهم «تفکر و مسئلهیابی»، مستقیماً به سراغ نگارش میروند. در نتیجه اثری تولید میشود که ممکن است صورتِ قالببندی شده داشته باشد، اما روح پژوهشی در آن ضعیف است. یعنی سؤال اصلی، مبهم، تکراری یا غیرضروری است. این نقطه، دقیقاً همان جایی است که یک پژوهش یا میدرخشد یا محو میشود.
امروزه صحبت از استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش بسیار مطرح است. به نظر شما جایگاه این فناوری در پژوهشی مانند پژوهش شما چیست؟
دکتر وحید شریفی: سؤال بسیار بهجایی است. اجازه دهید با صراحت بگویم: هوش مصنوعی یک ابزار قدرتمند است، نه یک همکار فکری و پژوهشگر. در این پژوهش، از نرمافزارهای علمسنجی (که نوعی ابزار مبتنی بر الگوریتم هستند) برای پردازش حجم عظیمدادهها (هزاران مقاله، استنادها و کلیدواژهها) استفاده کردم. این ابزارها میتوانند الگوها، گرافها و آمارهای اولیه را سریعتر و دقیقتر از انسان تولید کنند.
اما: طرح مسئله، پرسشهای پژوهشی اصلی و چارچوب نظری ، تماماً حاصل تفکر و مطالعه عمیق شخصی بود.
تفسیر دادهها: وقتی نرمافزار یک شبکه هم استنادی را نشان میداد، این ذهن پژوهشگر است که باید تحلیل نماید چرا این ارتباط شکلگرفته، چه مکتب فکری را نشان میدهد و نسبت آن با مبانی ما چیست؟
نتیجهگیری و ارائه راهکار: استنتاج نهایی، ترسیم چالشها و پیشنهاد مسیرهای آینده، نیازمند بینش، خلاقیت و مسئولیت اخلاقی پژوهشگری است
پس به طور خلاصه: هوش مصنوعی مانند یک تلسکوپ یا میکروسکوپ پیشرفته است که دیدن را آسانتر میکند، اما نمیتواند جایگزین نگاه و تفسیر بیننده شود. استفاده از آن بهعنوان ابزار، زمانی ارزشمند است که در خدمت پرسشهای اصیلی قرار گیرد که از ذهن نقاد و قلب دغدغهمند پژوهشگر برآمده باشد. خطر بزرگ، تنبلی فکری و واگذاری تفسیر و قضاوت به الگوریتمهاست که به ازدسترفتن عمق و جهتگیری اصیل پژوهش میانجامد.
باتوجهبه تجربیات و موفقیت کنونی، چه پیشنهادهای عملی برای پژوهشگران جوان بهویژه طلاب حوزه دارید؟
دکتر شریفی: پیشنهادها را در ۵ بخش تقدیم می نمایم؛
۱. طلاب محترم درس روش تحقیق را جدی بگیرند: این درس، فن افزار پژوهش است. آن را صرفاً یک واحد درسی ندانید، بلکه بهعنوان صلاحیت حرفهای بنگرید.
۲. پیش از نوشتن، بیندیشید: حداقل یکسوم زمان پژوهش خود را به مطالعه اکتشافی، طرح پرسش و تصویب طرح نهایی اختصاص دهید. از استادان و پژوهشگران باتجربه در این مرحله مشورت بگیرید.
۳. هوش مصنوعی میتواند بهعنوان ابزار به شما کمک کند اما به هیچ عنوان منابع دست اول را فراموش نکنید: در پژوهشهای علومانسانی و اسلامی، غرقشدن در تحلیلهای ثانویه و دوری از متون اصلی و اسناد تاریخی، اثر را سطحی میکند.
۴. برای جامعه هدف بنویسید: همواره از خود بپرسید: این پژوهش برای کیست و چه مشکلی را حل میکند؟ این نگاه، اثر را از انزوا خارج میکند.
۵. داور خودتان باشید: پیش از ارسال، اثر را با عینک یک داور سختگیر بخوانید. آیا ساختار منطقی دارد؟ آیا ادعاها مستند است؟ آیا زبان، روان و بدون ابهام است؟
سخن پایانی شما بهعنوان پژوهشگر برتر و دغدغهمند حوزه پژوهش؟
دکتر شریفی: پژوهش در حوزه علوم اسلامی، یکی از رسالتهای اصلی طلاب است. آن را باحوصله، صداقت و عشق انجام دهید. نتیجه، هرچه که باشد، برکت این مسیر از آن شماست. چشمانداز تمدن نوین اسلامی نیازمند خیل عظیمی از پژوهشگران متعهد، دقیق و خلاق است. باشد که همه ما در این مسیر خدمتگزار باشیم
از برگزارکنندگان فراخوان و مدیران محترم حوزه علمیه خراسان که این فرصت را ایجاد میکنند، صمیمانه تشکر میکنم. امیدوارم اینگونه رقابتها، فرهنگ کار پژوهشی منضبط و اثرگذار را در حوزه نهادینه کند.
نکته مهم مراسم اختتامیه نیز پیشنهادهای برخی از برگزیدگان در جهت ارتقای امر پژوهش، خطاب به مدیران حوزه بود که امیدوارم موردتوجه قرار گیرد.