به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در همایش بینالمللی «امت ـ تمدن در قرآن»، دکتر محمد باغستانی مدیر گروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی با ارائه مقالهای علمی و جریانساز با عنوان «بررسی سبکهای تاریخنگاری قرآنی در پشتوانهسازی برای تفسیر تمدنی»، افقهای نوینی در حوزه مطالعات تفسیری و تمدنی گشود.
وی در این نشست با تأکید بر اینکه تفسیر تمدنی بهعنوان یک مکتب نوپدید، تنها در صورتی میتواند از اعتبار علمی و مشروعیت معرفتی برخوردار باشد که مستقیماً ریشه در قرآن کریم داشته باشد، تصریح کرد: همانگونه که مکاتب تفسیری کلاسیک همچون تفسیر کلامی، عرفانی و حدیثی پشتوانههای روشمند و تاریخی دارند، تفسیر تمدنی نیز برای تبدیلشدن به یک مکتب پایدار، نیازمند تقویت بنیانهای معرفتی و بهرهگیری از دانشهای واسطه است.
دکتر باغستانی یکی از مهمترین این پشتوانهها را مطالعات تاریخی در قرآن دانست و خاطرنشان کرد که قرآن کریم صرفاً ناقل روایتهای تاریخی نیست، بلکه حامل سنتها، قوانین فراتاریخی و الگوهای تمدنی حاکم بر جوامع انسانی است. از نگاه وی، استخراج این سنتها میتواند بنیانی نظری برای تحلیل تحولات تمدنی در طول تاریخ بشر فراهم آورد.
وی در ادامه، با ارائه تحلیلی تطبیقی از مکاتب تاریخنگاری، سه رویکرد کلیدی را تبیین کرد: نخست، مکتب تاریخنگاری سنتی و توصیفی که تمرکز آن بر نقل رخدادهای سیاسی، سلسلهها و حاکمان بوده و غالباً از تحلیل عمیق علل و پیامدهای تاریخی فاصله دارد. دوم، مکتب تاریخنگاری تحلیلی و سنتمحور قرآنی که با الهام از اندیشه متفکرانی همچون سید جمالالدین اسدآبادی، به کشف قوانین کلان و سنتهای تغییرناپذیر الهی در تاریخ جوامع انسانی میپردازد و بنیانهای یک فلسفه تاریخ قرآنی را شکل میدهد. سوم، مکتب تاریخنگاری فرهنگی معاصر که در نیمه دوم قرن بیستم در اروپا پدید آمده و به جای تمرکز صرف بر رخدادها، به تحلیل فرهنگ، ذهنیت جمعی، گفتمانها و زیرساختهای تمدنی توجه دارد.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: همافزایی میان سنتهای تاریخی قرآن، فلسفه تاریخ اسلامی و رویکردهای نوین تاریخنگاری میتواند تفسیر تمدنی را از سطح یک ایده نوپا به مرتبه یک مکتب علمی ریشهدار، نظاممند و اثرگذار ارتقا دهد.
به گفته وی، تقویت پشتوانه نظری تفسیر تمدنی، نهتنها یک ضرورت علمی، بلکه گامی راهبردی برای بازسازی گفتمان تمدن اسلامی در عصر معاصر است.