به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر محمد باغستانی، مدیر گروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی این پژوهشکده، در آستانه ماه محرم در یادداشتی با عنوان «تعامل متقابل ایرانجان و ماه محرم» به بررسی ابعاد فرهنگی، اجتماعی و تمدنی پیوند میان ایران و عاشورا پرداخت.
وی در این یادداشت با تأکید بر اینکه نسبت ایران و محرم را نمیتوان صرفاً در قالب یک رابطه مذهبی یا تاریخی توضیح داد، نوشت: پیوند میان «ایرانجان» و «ماه محرم» نوعی «دیالکتیک قدرت و معنا» است؛ به این معنا که محرم، بهمثابه یک «نرمافزار قدسی»، به سخت افزار جغرافیای ایران جهت، معنا، آرمان و روح تاریخی میبخشد.
عاشورا؛ موتور محرکِ «عقل سرخ»
دکتر باغستانی در تبیین نخستین سطح این تعامل، از عاشورا بهعنوان موتور محرک «عقل سرخ» یاد کرد و افزود: محرم به انسان ایرانی آموخته است که کمیت ابزار، در برابر کیفیت اراده شکستپذیر است. از نگاه او، ایران از جغرافیای خود امکان ایستادگی میگیرد و از محرم انگیزه ایستادگی؛ از همینرو، قدرت نظامی ایران، از یک قدرت مادیِ صرف به یک قدرت «تکلیفمدار» تبدیل میشود.
ایران؛ «جغرافیایِ ظُهور» برای آرمانِ حسینی
این عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی در ادامه، ایران را «جغرافیای ظهور آرمان حسینی» توصیف کرد و گفت: محرم در ایران از یک واقعه تاریخی در سال ۶۱ هجری فراتر رفته و به «الگویی برای زیست سیاسی» تبدیل شده است. به باور وی، ایران تنها جغرافیایی است که توانسته است آرمانِ محرم (هیهات منا الذله) را از سطح «سوگواری» به سطح «دولتسازی» و «تولید قدرت» ارتقا دهد. در این تعامل، محرم به ایران «هویتِ مبارز» میدهد و ایران به محرم، «میدانِ تحقق» و تجسمِ عینی در دنیای معاصر.
تمدن آفرینی بر پایهی «عاطفه و عقلانیت»
دکتر باغستانی با اشاره به نقش محرم در تمدنآفرینی، تصریح کرد: تعامل ایران و محرم مدلی از تمدن را پیشروی ما قرار میدهد که در آن «عاطفه» و «عقلانیت» در کنار یکدیگر قرار میگیرند. وی این نسبت را با تعبیر ترکیب «اشک» و «آهن» (عاطفه و تکنولوژی) توضیح داد و افزود: در این منظومه، سوگ و حماسه، احساس و سازماندهی، معنویت و توان اجتماعی از یکدیگر جدا نیستند.
وی همچنین پیادهروی اربعین را امتداد اجتماعی و تمدنی محرم دانست و تأکید کرد: اربعین نشاندهنده نشاندهندهی توانِ تشکیلاتی و لجستیکیِ ایران در پیوند با این جغرافیاست. در توضیح تعامل، این پیوند باعث میشود که ایران نه یک «امپراتوری سلطهگر»، بلکه یک «قطبِ تمدنیِ پناهگاه» برای مستضعفین جهان باشد.
خاطره آفرینی های هزاره نسلی محرم برای ساکنان ایرانِ جان
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی در بخش دیگری از یادداشت خود، محرم را خالق «خاطره جمعی» در ایران دانست و نوشت: محرم در تاریخ ایران یک زمان ویژه آفریده است؛ زمانی برای برانگیختهشدن شور، سوگ، حماسه، هنر، معرفت و آگاهی. نسلهای مختلف در این ظرف زمانی زیستهاند، خاطره ساختهاند و هویت خود را در نسبت با آیینها، صداها، نشانهها، مجالس، سوگوارهها و روایتهای عاشورایی بازشناختهاند. چنانکه آین زمان ویژه « خاطره جمعی» همه ساکنان ایران جان شده است.
به گفته دکتر باغستانی، محرم برای ساکنان «ایرانجان» تنها یک ماه در تقویم نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و عاطفی مردم این سرزمین است. او معتقد است که همین پیوند موجب شده فرهنگ ایرانی مجالی کمنظیر برای بروز استعدادهای خود در هنر، موسیقی آیینی، آواز، مرثیه، تعزیه، حماسه، معرفت و آگاهی بیابد.
وی در پایان با اشاره به اثرگذاری عمیق محرم بر تاریخ ایران، خاطرنشان کرد: ماه محرم در چند قرن اخیر یکی از نقاط عطف هویتی در تاریخ ایران بوده و توانسته است به یکی از مبانی استقلال فرهنگی و تاریخی این سرزمین در پانصد سال اخیر تبدیل شود. از نگاه دکتر باغستانی، تعامل میان ایران و محرم، تعاملی زنده و پویاست؛ تعاملی که از گذشته تاریخی آغاز شده، در حافظه جمعی استمرار یافته و امروز نیز میتواند الهامبخش بازاندیشی در نسبت دین، فرهنگ، هنر و تمدن باشد.