به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مدیرگروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی با تأکید بر اینکه سبک گردآوری مردم در روز غدیر، صرفاً یک اقدام مناسبتی یا تاریخی نبود، گفت: پیامبر اکرم(ص) با توقف در نقطهای راهبردی، فراخوان عمومی، ساخت منبر نمادین، گرفتن اقرار جمعی و فرمان ابلاغ به نسلهای بعد، الگویی تمدنی از مدیریت اجتماعی ارائه کردند؛ الگویی که در آن «سرعت» فدای «جهت»، حاکمیت با «اقناع عمومی» پیوند خورده و هر شهروند به رسانهای برای پاسداری از حقیقت و انتقال ارزشهای بنیادین تبدیل میشود.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی پژوهشکده اسلام تمدنی، دکتر محمد باغستانی، مدیرگروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، در یادداشتی با موضوع «سبک شکلگیری اجتماع غدیر، به مثابه یک بیانیه مدیریتی»، به تبیین ابعاد تمدنی نحوه گردآوری مردم در روز غدیر پرداخت و تأکید کرد: شیوهای که پیامبر اکرم(ص) برای اعلام پیام غدیر برگزیدند، صرفاً یک روش اجرایی برای رساندن یک خبر نبود، بلکه در خود، حامل یک منطق مدیریتی، اجتماعی، رسانهای و تمدنی بود.
وی با بیان اینکه غدیر را باید هم از منظر محتوا و هم از منظر «سبک تحقق اجتماعی» تحلیل کرد، گفت: بسیاری از تحلیلها درباره غدیر بر پیام محوری آن تمرکز دارند، اما نحوه شکلگیری اجتماع غدیر نیز به همان اندازه قابل تأمل است؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) در این رخداد، مجموعهای از اصول تمدنی را در قالب یک اقدام اجتماعی بزرگ به نمایش گذاشتند.
دکتر باغستانی افزود: غدیر نشان میدهد که در منطق اسلام تمدنی، انتقال پیامهای سرنوشتساز نباید در فضای بسته، محدود، نخبهگرایانه و دور از چشم مردم انجام شود؛ بلکه باید با حضور آگاهانه آحاد امت، شفافیت کامل، اقناع جمعی و استمرار رسانهای همراه باشد.
غدیر؛ تنها یک اعلام تاریخی نبود، یک الگوی مدیریت اجتماعی بود
عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی با اشاره به اینکه واقعه غدیر در نقطهای حساس از مسیر حج و بازگشت کاروانها رخ داد، اظهار داشت: پیامبر اکرم(ص) در غدیر، فقط جانشینی را اعلام نکردند؛ بلکه نشان دادند که جامعه دینی برای تصمیمهای بنیادین خود، نیازمند توقف، تمرکز، حضور مردم، فهم مشترک و تعهد جمعی است.
وی ادامه داد: از همین منظر، سبک اجتماع غدیر را میتوان یک بیانیه مدیریتی دانست؛ بیانیهای که در آن، چگونگی مواجهه با مسائل کلان جامعه، نحوه شکلگیری مشروعیت اجتماعی، اهمیت رسانه و ضرورت تبدیل پیام الهی به تعهد عمومی روشن شده است.
دکتر باغستانی تصریح کرد: غدیر برای امروز جامعه اسلامی نیز سخن دارد؛ زیرا تمدنی که میخواهد ماندگار باشد، باید بداند چگونه مردم را آگاهانه وارد میدان کند، چگونه حقیقت را شفاف بیان کند و چگونه پیامهای حیاتی خود را از سطح یک رویداد به سطح یک جریان پایدار تاریخی تبدیل نماید.
اصل نخست؛ توقف برای تمرکز و مهندسی زمان و مکان
دکتر باغستانی در تبیین نخستین اصل مدیریتی غدیر با عنوان «توقف برای تمرکز» گفت: غدیر در یک نقطه راهبردی یعنی منطقه جحفه رخ داد؛ جایی که مسیر کاروانها از یکدیگر جدا میشد و هر گروه به سوی مقصد خود حرکت میکرد.
وی افزود: پیامبر اکرم(ص) در چنین نقطهای، حرکت عمومی را متوقف کردند تا پیامی که قرار بود آینده امت را شکل دهد، در میان شتاب سفر، پراکندگی کاروانها و روزمرگی حرکت، گم نشود.
به گفته دکتر باغستانی، این اقدام پیامبر(ص) یک درس مهم تمدنی دارد و آن اینکه در مسیر تمدنسازی، گاهی باید سرعت را فدای جهت کرد. جامعهای که فقط حرکت میکند اما جهت خود را بازبینی نمیکند، ممکن است با شتاب، از مقصد اصلی دور شود.
وی تأکید کرد: غدیر، مدل متوقف کردن روزمرگی برای توجه به امر متعالی است؛ یعنی جامعه باید در بزنگاههای مهم تاریخی، لحظههایی برای بازنگری، تجدید میثاق، فهم دوباره مسیر و تعیین نسبت خود با حقیقت داشته باشد.
تمدنها به ایستگاههای بازنگری و میثاق نیاز دارند
مدیرگروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی با اشاره به بعد تمدنی این اصل گفت: تمدنها برای ماندگاری، تنها به حرکت، تولید، قدرت و توسعه نیاز ندارند؛ بلکه به ایستگاههایی نیاز دارند که در آن، مسیر خود را بازخوانی کنند و نسبتشان را با ارزشهای بنیادین بسنجند.
او افزود: غدیر از این منظر، یک ایستگاه تمدنی بود؛ ایستگاهی برای اینکه جامعه اسلامی بداند پس از پایان مأموریت نبوی، جهت حرکت امت چگونه باید حفظ شود و چه مرجعی باید استمرار هدایت را تضمین کند.
دکتر باغستانی اظهار داشت: هر جامعهای که از توقفهای آگاهانه محروم شود، دچار فرسایش جهت میشود. بنابراین، غدیر به ما میآموزد که گاه مهمترین اقدام مدیریتی، توقف دادن حرکتهای شتابزده برای تمرکز بر حقیقت، جهت و آینده است.
اصل دوم؛ فراخوان عمومی و حضور حداکثری مردم
دکتر باغستانی در ادامه با اشاره به دومین اصل تمدنی اجتماع غدیر با عنوان «فراخوانی عمومی و حضور حداکثری» گفت: پیامبر اکرم(ص) دستور دادند کسانی که جلوتر رفتهاند بازگردند و کسانی که عقب ماندهاند برسند؛ این یعنی پیام غدیر قرار نبود در جمعی محدود، در اتاقی بسته یا در حلقهای نخبهگرایانه ابلاغ شود.
وی افزود: این شیوه نشان میدهد که در منطق رهبری تمدنی، مردم جایگاهی بنیادین دارند. رهبری تمدنی در غیاب مردم معنا ندارد و تصمیمهای کلان مربوط به سرنوشت جامعه باید با حضور، آگاهی و مشارکت عمومی همراه باشد.
این پژوهشگر حوزه تمدن اسلامی تصریح کرد: پیامبر(ص) با این فراخوان عمومی، نشان دادند که مسئله ولایت و هدایت امت، موضوعی پنهانی، اختصاصی یا صرفاً تشریفاتی نیست؛ بلکه مسئلهای است که باید در برابر دیدگان مردم و با حضور آگاهانه آنان اعلام شود.
غدیر؛ نمونهای از شفافیت حاکمیت و حضور آگاهانه مردم
دکتر باغستانی در تبیین بعد تمدنی این اصل اظهار داشت: سبک غدیر نشان میدهد که تمدن اسلامی بر پایه شفافیت و حضور آگاهانه آحاد مردم بنا شده است.
وی گفت: در غدیر، پیام الهی در فضای باز، در حضور گسترده مردم و در قالبی کاملاً روشن و عمومی اعلام شد. این شیوه، الگویی از حاکمیت شفاف و مسئولیتپذیر را پیش روی جامعه اسلامی قرار میدهد.
عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی تأکید کرد: از این منظر، اجتماع غدیر را میتوان بزرگترین اعلام عمومی تمدنی تاریخ اسلام دانست؛ اجتماعی که در آن، امت اسلامی به عنوان مخاطب اصلی پیام آیندهساز پیامبر(ص)، به صحنه فراخوانده شد.
وی افزود: اگر جامعهای بخواهد در مسیر تمدن اسلامی حرکت کند، باید تصمیمهای بزرگ خود را با مردم در میان بگذارد، آنان را نسبت به حقیقت آگاه سازد و از مشارکت آگاهانه آنان برای استمرار مسیر بهره بگیرد.
اصل سوم؛ ساختاربندی بصری و نمادین با منبر جهاز شتران
دکتر باغستانی در بخش دیگری از یادداشت خود، به سومین اصل تمدنی اجتماع غدیر با عنوان «ساختاربندی بصری و نمادین» اشاره کرد و گفت: ساختن منبری از جهاز شتران، در ظاهر اقدامی ساده و متناسب با شرایط بیابان بود، اما در باطن، حامل یک نماد بزرگ تمدنی است.
وی افزود: این منبر نشان داد که برای رساندن صدای حقیقت، باید از امکانات موجود بهره گرفت و نباید منتظر شرایط آرمانی، ابزارهای پیچیده یا ساختارهای اشرافی ماند.
به گفته دکتر باغستانی، پیامبر اکرم(ص) با ایستادن بر فراز منبری ساده، اما معنادار، نشان دادند که حقیقت برای ابلاغ شدن، به کاخ، تشریفات و سازوکارهای تجملی نیاز ندارد؛ بلکه میتواند در متن بیابان، بر پایه سادهترین امکانات، به بلندترین پیام تاریخ تبدیل شود.
منبر غدیر؛ بلندگوی عدالت در متن بیابان
مدیرگروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی با تأکید بر اهمیت نمادها در تمدنسازی گفت: تمدنها تنها با مفاهیم انتزاعی ساخته نمیشوند؛ آنها به نمادهای بصری، خاطرهساز و معناگرا نیاز دارند. غدیر نیز از این جهت، یک صحنهپردازی بزرگ تمدنی داشت.
وی اظهار داشت: منبر جهاز شتران، نمادی از ترکیب اقتدار و سادگی بود. از یکسو پیامبر(ص) بر فراز آن ایستادند تا پیام الهی با وضوح و اقتدار به مردم برسد و از سوی دیگر، جنس و ساختار این منبر نشان میداد که حقیقت، وابسته به تشریفات دنیوی و دیوارهای قدرت نیست.
دکتر باغستانی افزود: منبر غدیر، بلندگوی عدالت در متن بیابان بود؛ بلندگویی که به امت اسلامی نشان داد حق، باید آشکار، شنیدنی، دیدنی و عمومی باشد.
او ادامه داد: این اصل برای امروز نیز آموزنده است؛ زیرا جوامع برای انتقال ارزشهای بنیادین خود باید از ابزارها، نمادها و ظرفیتهای موجود بهره بگیرند و پیام حقیقت را به زبان قابل مشاهده و قابل فهم برای مردم تبدیل کنند.
اصل چهارم؛ گرفتن اقرار جمعی و گفتوگوی تعاملی
دکتر باغستانی در تبیین چهارمین اصل اجتماع غدیر با عنوان «گرفتن اقرار جمعی» گفت: پیامبر اکرم(ص) پیش از معرفی جانشین، از مردم پرسیدند: «آیا من بر شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟» و مردم با صدایی واحد پاسخ مثبت دادند.
وی افزود: این شیوه نشان میدهد که پیامبر(ص) در غدیر، تنها یک جمله خبری صادر نکردند؛ بلکه مردم را وارد فرایند فهم، اقرار و پذیرش عقلانی کردند. این پرسش و پاسخ، نوعی گفتوگوی تعاملی میان رهبر الهی و جامعه بود.
دکتر باغستانی تأکید کرد: در این سبک، ولایت الهی با بیداری وجدان جمعی پیوند میخورد. مردم ابتدا نسبت خود را با پیامبر(ص)، جایگاه ایشان و اولویت هدایت الهی میفهمند و سپس پیام ولایت را در امتداد همان حقیقت دریافت میکنند.
غدیر؛ مدل اقناع عمومی به جای اجبار حکومتی
عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی با اشاره به بعد تمدنی این اصل گفت: در منطق غدیر، حاکمیت با تحمیل آغاز نمیشود، بلکه با بیداری وجدان جمعی و اقناع عمومی شکل میگیرد.
وی افزود: پیامبر اکرم(ص) پیش از ابلاغ نهایی، مردم را به تأمل در یک حقیقت بنیادین فراخواندند؛ اینکه ولایت و اولویت پیامبر(ص) بر جامعه، امری پذیرفتهشده و عقلانی است. سپس بر اساس همین فهم مشترک، پیام جانشینی و استمرار هدایت را بیان کردند.
دکتر باغستانی اظهار داشت: این روش، برای جامعه اسلامی امروز نیز یک درس راهبردی دارد. اگر حاکمیت دینی بخواهد ماندگار، اثرگذار و تمدنی باشد، باید بر اقناع، روشنگری، فهم مشترک، گفتوگو با جامعه و بیداری وجدان عمومی تکیه کند.
وی تصریح کرد: غدیر نشان میدهد که مردم نباید صرفاً مخاطبان منفعل پیام باشند؛ آنان باید حقیقت را بفهمند، نسبت خود را با آن تشخیص دهند و در برابر آن تعهد آگاهانه پیدا کنند.
اصل پنجم؛ ابلاغ نسلی و رسانهای
دکتر باغستانی در ادامه، پنجمین اصل مدیریتی اجتماع غدیر را «ابلاغ نسلی و رسانهای» دانست و گفت: فرمان پیامبر اکرم(ص) که فرمودند «حاضران به غایبان و پدران به فرزندان برسانند»، غدیر را از یک واقعه محدود به زمان، به یک جریان مستمر تاریخی تبدیل کرد.
وی افزود: این فرمان نشان میدهد که پیام غدیر نباید در همان اجتماع بزرگ باقی میماند؛ بلکه باید به خانهها، شهرها، نسلها و آینده منتقل میشد. از همین رو، هر حاضر در غدیر، مأمور انتقال پیام به غایبان شد.
به گفته دکتر باغستانی، این بخش از واقعه غدیر، بنیان یک نگاه رسانهای و شبکهای در تمدن اسلامی را آشکار میکند؛ نگاهی که در آن، انتقال حقیقت فقط وظیفه یک نهاد رسمی نیست، بلکه تکتک افراد جامعه نسبت به رساندن پیام حق مسئولاند.
هر شهروند، رسانهای برای انتقال ارزشهای بنیادین است
مدیرگروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی با تأکید بر اینکه تمدن پویا، تمدنی است که ارزشهای خود را نسلبهنسل منتقل میکند، گفت: در منطق غدیر، هر شهروند میتواند و باید یک رسانه برای انتقال ارزشهای بنیادین باشد.
وی افزود: غدیر شبکهسازی اجتماعی برای پاسداری از آرمانها را بنیان نهاد. پیامبر(ص) با فرمان «فلیبلّغ الحاضر الغائب»، مسئولیت رسانهای امت را فعال کردند و نشان دادند که تداوم حقیقت، نیازمند مشارکت عمومی در انتقال پیام است.
دکتر باغستانی اظهار داشت: اگر جامعهای نتواند ارزشهای بنیادین خود را به نسلهای بعد منتقل کند، حتی اگر در یک مقطع تاریخی قدرتمند باشد، در بلندمدت دچار فراموشی هویتی خواهد شد.
او ادامه داد: غدیر از این جهت، یک الگوی بزرگ برای امروز ماست؛ زیرا در عصر رسانهها، شبکههای اجتماعی و جنگ روایتها، هر فرد میتواند در حفظ حقیقت، انتقال هویت، پاسداری از ارزشها و مقابله با تحریفها نقشآفرین باشد.
غدیر؛ پیوند شفافیت حاکم، بیداری مردم و مسئولیت رسانهای امت
دکتر باغستانی در جمعبندی ابعاد تمدنی سبک اجتماع غدیر گفت: اگر سبک شکلگیری اجتماع غدیر را به دقت بررسی کنیم، درمییابیم که تمدن مطلوب اسلامی، تمدنی است که در آن سه عنصر اصلی با یکدیگر گره خوردهاند: شفافیت حاکم، بیداری مردم و تعهد رسانهای تکتک افراد.
وی افزود: شفافیت حاکم یعنی پیامهای سرنوشتساز در پنهان و پشت پرده بیان نشود؛ بیداری مردم یعنی جامعه در برابر حقیقت، آگاه، حاضر و مسئول باشد؛ و تعهد رسانهای افراد یعنی پیام حق، پس از شنیده شدن، به نسلها و غایبان منتقل شود.
دکتر باغستانی تأکید کرد: اجتماع غدیر نشان داد که امت اسلامی تنها با اطاعت ظاهری ساخته نمیشود، بلکه با آگاهی، حضور، فهم، اقرار، انتقال پیام و تعهد عمومی به حقیقت به بلوغ میرسد.
غدیر؛ جشن بلوغ سیاسی امت اسلامی
عضو هیأت علمی پژوهشکده اسلام تمدنی در پایان با اشاره به اینکه غدیر را میتوان جشن بلوغ سیاسی امت دانست، اظهار داشت: بلوغ سیاسی یعنی جامعه بداند که سرنوشت تاریخی و تمدنی خود را نمیتوان به سکوت، غفلت، پنهانکاری یا بیتعهدی سپرد.
وی گفت: پیامبر اکرم(ص) در غدیر، امت را به صحنه آوردند، حقیقت را آشکار کردند، از مردم اقرار گرفتند و آنان را مسئول رساندن پیام به آیندگان دانستند. این سبک، تصویری روشن از جامعه بالغ، آگاه و مسئول در منطق اسلام تمدنی است.
دکتر باغستانی خاطرنشان کرد: غدیر برای ایرانجان امروز نیز یک پیام زنده دارد؛ اینکه جامعه دینی برای ساخت آینده تمدنی خود باید لحظههایی برای توقف و بازنگری داشته باشد، مردم را آگاهانه وارد میدان کند، از نمادهای ساده اما اثرگذار برای رساندن حقیقت بهره بگیرد، اقناع عمومی را جایگزین تحمیل کند و هر شهروند را در انتقال ارزشهای بنیادین سهیم بداند.
وی در پایان تأکید کرد: غدیر، فقط یک رخداد تاریخی در نقطهای از جغرافیای اسلام نیست؛ بلکه الگویی زنده برای مدیریت اجتماعی، تمدنسازی، شفافیت، مشارکت عمومی و شبکهسازی رسانهای امت است؛ الگویی که اگر درست فهم شود، میتواند همچنان الهامبخش جامعه اسلامی در مسیر ساخت تمدنی مبتنی بر حق، عدالت، ولایت، آگاهی و مسئولیت باشد.