به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ،نشست علمی «حقوق امکان غیرنظامی در جنگ؛ با نگاهی به سیره پیامبر در جنگهای صدر اسلام» با ارائه مجتبی فانی، رئیس اداره امور پژوهشی پژوهشکده اسلام تمدنی، و دبیری علمی دکتر مهدی قاسمی، محقق رسمی این پژوهشکده، برگزار شد. این نشست به بررسی نسبت میان حقوق بشردوستانه بینالمللی و آیین جنگ در سنت نبوی اختصاص داشت و تلاش کرد با اتکا به نمونههای تاریخی، چگونگی رعایت حقوق غیرنظامیان در جنگ را در صدر اسلام بازخوانی کند.
فانی در آغاز سخنان خود، تعریفی جامع از اماکن غیرنظامی و جایگاه آنها در حقوق بینالملل ارائه کرد و توضیح داد: این اماکن زیرمجموعه اهداف غیرنظامی بوده و در زمان جنگ از حمایت ویژه برخوردارند.
وی یادآور شد: طبقهبندی حقوق بشردوستانه بینالمللی، این اماکن را شامل مناطق امن، مناطق بیطرف، اماکن بیدفاع و مناطق غیرنظامی میداند. افزون بر این، اموال فرهنگی، اماکن مذهبی و تأسیسات حیاتی مانند سدها، آببندها و نیروگاهها نیز در ردیف مکانهایی قرار میگیرند که تخریب آنها تنها در شدیدترین شرایط و برای جلوگیری از خطر بزرند. به گفته وی، یکی از نمونههای مهم، غزوه بنینضیر بود؛ جایی که یهودیان بنینضیر در دژهای نظامی خود پناه گرفتند و برخلاف قواعد اماکن غیرنظامی، این مناطق را به مراکز نظامی بدل کردند. به همین دلیل تخریب برخی بخشها در این غزوه ناشی از پاسخ مسلمانان به اقدامهای تهدیدآمیز بود و نه آغازگری آنان.
در ادامه، فانی جنگ خیبر را از منظر رعایت اماکن غیرنظامی تحلیل کرد و توضیح داد: در منطقه «کتیبه» یهودیان محلی را بهطور رسمی در اختیار هزار مرد، زن و کودک قرار داده بودند و آنجا را از حوزه جنگ خارج اعلام کرده بودند. پیامبر(ص) نیز دقیقاً بر همین اساس، پیش از وقوع هرگونه درگیری، با آنان مصالحه کرد و امان عمومی داد. این رفتار نشان میدهد که حتی اعلان غیرنظامی بودن از سوی دشمن نیز نزد پیامبر ارزشمند و محترم شمرده میشد.
وی در ادامه به واقعه تخریب کاخ مالک بن عوف پس از جنگ حنین پرداخت و تأکید کرد: این کاخ فاقد ساکنان غیرنظامی بود و در واقع پایگاهی صرفاً نظامی بهشمار میرفت. تخریب آن با هدف برهمزدن آرایش جنگی دشمن و کاهش توان تهاجمی او صورت گرفت و در منطق اسلامی در حکم یک حیله مشروع جنگی تعریف میشود.
یکی دیگر از نمونههای برجستهای که در این نشست بررسی شد، فتح مکه بود. پیامبر(ص) با یادآوری حرمت الهی مکه، پیش از ورود به شهر دستور داد که سپاه از هرگونه درگیری خودداری کند. همچنین فرمان داد که امنیت عمومی برقرار باشد و با هیچیک از مشرکان جنگ آغاز نشود. تنها درگیری مختصری که روی داد، از سوی گروهی از مشرکان آغاز شد و پیامبر بدون عتاب یا پیگیری جنگی، آن حادثه را نیز خاتمهیافته دانست. این رویکرد، اوج رعایت اصول انسانی در جنگ را نشان میدهد.
نشست با جمعبندی این نکته پایان یافت که بررسی تطبیقی حقوق بشردوستانه و سیره نبوی نشان میدهد بخش مهمی از مقررات امروزین حمایت از غیرنظامیان، در عمل و رفتار پیامبر اسلام(ص) ریشه دارد. از اینرو بازخوانی دقیق جنگهای صدر اسلام، میتواند به توسعه نگاه انسانیتر به حقوق جنگ در دوره معاصر کمک کند.گتر مجاز شمرده میشود.
رئیس اداره امور پژوهشی پژوهشکده اسلام تمدنی سپس با مروری تاریخی به جنگهای صدر اسلام پرداخت و تلاش کرد تا بازتاب عملی این اصول را در رفتار و دستورات پیامبر اسلام(ص) بررسی کند.