مصاحبه با حجت‌الاسلام والمسلمین عالم‌زادۀ نوری

استنباط حکم اخلاقی از متون دینی و ادلۀ لفظی

اخیراً در سایت پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، خبری از پژوهشکده اخلاق و معنویت مبنی بر اتمام دفتر دوم از پروژۀ «استنباط حکم اخلاقی از متون دینی و ادلۀ لفظی» منتشر شد و این امر، بهانه‌ای شد که به سراغ مؤلف آن، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عالم‌زادۀ نوری برویم و مصاحبه‌ای کوتاه با وی داشته باشیم.

*** لطفاً دربارۀ کلیات این پروژه توضیح مختصری ارائه فرمایید.

     گرچه امروزه به برکت تلاش‌های پرثمر حوزویان در نیم قرن اخیر، مطالعات فلسفة اخلاقی سر و سامانی یافته و کمابیش به بلوغ رسیده؛ اما عرصة تدوین معارف اخلاقی قرآن و اهل بیت، همچنان یک حوزة بدون شاخص و فاقد استاندارد علمی باقی مانده است. پس از پیروزی انقلاب و با توسعة مسئولیت‌های حوزوی برای پاسخ‌گویی به خلأها و پرسش‌های موجود، حوزه‌های پژوهشی و مباحثاتی جدیدی پدید آمد.

استنباط حکم اخلاقی از منابع دینی، عنوان عامی است که علاوه بر قرآن و حدیث، شامل منابع دیگری مانند عقل و سیرة معصوم نیز می‌گردد. همان گونه که در مجلد پیش توجه داده شد، این اثر از میان منابع دینی تنها به ادلة لفظی و متون دینی (قرآن و روایات)‌ اکتفا کرده و مباحث اصول فقه را در این باب توسعه بخشیده و بر آن است تا مهم‌ترین چالش‌ها و ابهام‌ها در فرایند استنباط گزارة اخلاقی از متون دینی را شناسایی و برطرف سازد.

*** دفتر دوم این مجموعه با دفتر اول، از لحاظ موضوعی چه تفاوتهایی دارد؟

     در دفتر اول گفته شد که علم دینی، به دلیل انتساب به دین، علاوه بر «عقلانیت» و «كارآمدی» باید از ویژگی «حجیت و استناد» نیز برخوردار باشد. بنابراین گزاره‌های علم اخلاق اسلامی اولاً: باید مستند به مدارك و منابعی باشد كه از منظر دین معتبر شمرده می‌شوند و ثانیاً: این استناد به منابع معتبر از منطق معقول و روش مشروعی برخوردار باشد.

مخاطب این کتاب اگر مجلد پیشین را دیده و با آهنگ و اسلوب آن آشنا باشد، نیازی به شنیدن سخن تازه‌ای در بارة این کتاب ندارد و بر نوع سلیقه و محتوای آن واقف است؛ اما این اثر در امتداد دفتر پیشین بر آن است تا برخی از ملاحظات عام روش‌شناختی در فهم گزاره‌های اخلاقی را مرور کند و مباحثی - به وزان مباحث الفاظِ اصول فقه الاحکام - در اصول لفظی فقه الاخلاق پدید آورد. همان‌گونه كه پيداست پاره‌اي از اين مشكلات اختصاصی به علم اخلاق و فهم گزاره‌هاي اخلاقي ندارد و فراتر از اخلاق در ساير علوم اسلامي نيز كاربرد دارد؛ اما از آنجا كه در حل و فصل گزاره‌هاي اخلاقي كاربرد بيشتري داشته و در ساير علوم نيز پژوهش كامل و مستوفايي ندارد در اين اثر به صورت مبسوط بدان پرداخته‌ايم.

*** موضوعات و سرفصل های کتاب استنباط حکم اخلاقی از متون دینی چیست؟

     در دفتر نخست پنج مسئله در اصول لفظی فقه اخلاق بررسی شد که آن پنج مسئله عبارت بودند از: ماهیت تشکیکی مفاهیم و گزاره‌های اخلاقی؛ تعریف مفاهیم اخلاقی در آيات و روايات؛ مفاد ساختار تفضیل؛ ثواب و عقاب‌های شگفت‌انگیز؛ مفاد اعداد و خصال؛

در این دفتر نیز هفت مسئلة دیگر مرور شده که بدین قرار است:

           تنوع اسلوب بيان گزاره‌هاي اخلاقی؛

           ابهام در سور قضایای عام یا مطلق اخلاقی؛

           مفاد تعلیل در گزارة اخلاقی معلل؛

           نقل معنا؛

           مفاد اسلوب حصر (قصر)؛

           مبالغه و گزافه‌آرايي در گزاره‌هاي اخلاقي؛

            حجیّت ادلّۀ نقلی.

*** تبیین علمی نظام هنجاری و ارزشی اسلام توسط حوزهها چه لزومی دارد؟

     بی‌تردید همة نظام‌های اجتماعی و حتی نظام عبادی اسلام بر اعتقادات و ارزش‌های اسلامی بنا شده و تنها در صورت تحكیم نظری و عملی شالوده‌های اخلاقی قابل تحقق است. در جامعه‌ای كه ارزش‌ها، الگوها و هنجارهای رفتاری با شاخص‌های اسلامی هماهنگ نباشد، نمی‌توان سیاست، قضاوت، مديريت، تعليم و تربيت، هنر، اقتصاد و تجارت را بر اساس ارزش‌ها و هنجارهای اسلامی نهادینه كرد.

بنابراین حوزه‌های علمیه در کنار سایر وظایف خود، هرگز نباید از تبیین علمی نظام هنجاری و ارزشی اسلام غفلت کنند و لازم است منابع دینی را از این جهت نیز بازکاوی نمایند.

اگر همچنان دست بر دست نهیم و منتظر بمانیم، باقی‌ماندة ارزش‌های فطری و الهی نیز با هجمه و شبهه و مسئله از میان خواهد رفت یا دست کم گرفتار تردید و تزلزل و تشتت خواهد شد. از باب نمونه، روزگاری هزل و اطوار و مسخرگی، مناسب شأن آدمیان دیده نمی‌شد و به اتهام تندِ لودگی و دلقک‌منشی و بی‌هنری طرد می‌گشت؛ اما امروزه همان اطوار و حرکات با عنوان هنرمندی و هنرپیشگی ستایش می‌شود. روزگاری خندة زیاد موجب دل‌مردگی و قساوت بود؛  اما امروزه بر هر درد بی‌درمان دوا خوانده می‌شود.  زمانی لهو و لعب و بیهودگی مذموم و منهی بود و سبک‌سری و کودک‌مآبی و بچگی معرفی می‌شد؛ اما امروزه پر کردن اوقات فراغت و حق مسلم دانسته می‌شود. بنابراین در زمانه‌ای که ارزش‌های انسانی جابجا شده و «معروف»، «منکر» و «منکر»، «معروف» گشته،  برای ساختن یک جامعة الهی و توحیدی باید ارزش‌های اسلامی را از منابع معتبر ديني شناخت و آنها را از طریق فرهنگ‌سازی و ترویج در جامعه جاری کرد.    

     یکی از ضرورت‌های عصر کنونی، تبیین ارزش‌های انسانی و هنجارهای اخلاقی است. بشر امروز با دستکاری در منظومة هنجارها و بایسته‌ها نسبت به اعصار گذشتة خویش بسیار متفاوت گشته و با این تصرفات، دستگاه ارزشی جدیدی پدید آورده که در آن، آنچه روزگاری خوب دیده می‌شد غریب و نادرست می‌نماید و آنچه به روشنی در روزگاری بد دانسته می‌شد، ارزنده و زیبا و لازم تلقی می‌شود. در این شرایط بیان خوب‌ها و بدها، به اثبات و تبیین و دفاع و تفصیل نیاز پیدا کرده و اکنون این فصل را باید از نو نگاشت؛ يعني بار دیگر از آغاز بايد ارزش‌های انسانی و منظومة بایسته‌ها و شایسته‌ها را ترسیم و اثبات کرد. گویا به ابتدای تاریخ بازگشته‌ایم یا حتي به وضعیتی از آن بدتر دچاریم و اثبات شایستگی یا ناشایستگی آن انبوهی از استدلال و توضیح و توجيه می‌طلبد.

*** در منابع اسلامی، برای اخلاق هم منابعی هست یا فقط احکام دارای منابع فقهی اند؟

     در حوزه‌های علمیه معمولاً قواعد استنباط روشمند گزاره از منابع دینی در دانش اصول فقه بررسی می‌شود؛ اما به خوبی روشن است که عمدة این قواعد ناظر به استنباط «احکام فقهی» طرح شده و فقط در «فقه احکام» کاربرد دارد. بدین جهت ورود حوزویان به مباحث اخلاقیِ متخذ از منابع دینی، نوعاً فاقد استانداردهای پژوهشی است و بیشتر صورت ترویجی و موعظه‌ای دارد. همچنین از آنجا که با تمسک به قاعدة «تسامح در ادلة سنن» نوعاً در استنباط احکام اخلاقی دقت‌نظرهای سخت‌گیرانه و عالمانه صورت نمی‌گیرد، منابع علمیِ سرشار در این مقوله بسیار کم است و امکان زیادی برای استفاده از آثار گذشته وجود ندارد، گرچه در برخی از کتب شرح حدیث و تفاسیر قرآن کریم و نیز لابلای مباحث علم اصول ملاحظات بسیار ارزشمندی به صورت پراکنده مشاهده می‌شود.

بدین ترتیب لازم است پژوهشگران علم اخلاق اسلامی برای استنباط اخلاق دینی، ضوابط و قواعد روشنی در اختیار داشته باشند. این قواعد و ضوابط که عناصر مشترک فرایند استنباط خواهد بود در دانشی به نام «اصول فقه الاخلاق» یا «قواعد تفقّه اخلاقی» منقح می‌گردد. بی‌شک بخش‌هایی از علم اصول فقه موجود را می‌توان در این فرایند به کار گرفت؛ اما قواعد خاصی نیز وجود دارد که اختصاصاً در استنباط گزارة اخلاقی کاربرد دارد و در اصول فقه موجود دغدغة آن دیده نمی‌شود.

*** روشمندی استفاده از منابع از چه نظر حائز اهمیت است؟

     به نظر می‌رسد عمدة آثاری که در میراث کهن اخلاق نقلی اسلامی پدید آمده تنها در صدد نظم بخشیدن به مجموعة ادلة نقلی - آیات و روایات - بوده و واجد چنین شرایطى نیست. بهترین شاهد براى چنین ادّعایى وجود روایات مكرّر، متعارض یا متداخل ذیل یك سرفصل در این کتاب‌هاست. گویا مؤلّفان، خود را به حل تعارض و ترجیح یكى از طرفین موظف ندیده و به جمع‌بندى و اعلام موضع نهایى در روایات عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مبین، حاکم و محکوم، وارد و مورود، و... اشاره نكرده‌اند.«مكتب اخلاق نقلى» یا «نظام اخلاق وحیانى» زمانی تحقّق می‌یابد كه پس از کشف مبانى، غایات و قواعد كلى اخلاق از منابع دین با روش معهودِ بررسى‌های نقلى، تعارض‌ها و ناهماهنگی‌ها حل شود و دستورالعمل مشخصى براى حل موارد تزاحم و ارزش‌داورى میان گزاره‌هاى اخلاقى ارائه گردد؛ اما وقوع تاریخى چنین ایده‌اى محل سؤال است. آیا در میان آثار اخلاقی موجود خصوصاً کتب متعلق به مکتب اخلاق نقلی، کتابی این چنین می‌توان یافت؟ آیا آرزوى تدوین نظام اخلاق وحیانى محقق شده است؟

البته منصفانه باید گفت پاره‌اى از آثار حدیثى، به صورت موضوعى و در سرفصل‌هاى جزئى رویكرد نظام‌مند داشته‌اند. همچنین برخی از پژوهش‌ها و تألیفات اخلاقی معاصر به سوی چنین مقصودی روان گشته و در تبیین نظام هماهنگ اخلاق اسلامى از منابع نقلي - به‌ویژه قرآن - ابواب تازه‌اى را گشوده‌اند که نویدبخش حرکتی رو به رشد و روزنه‌ای برای دست‌یابی به آثاری عمیق‌تر است.

*** چه کسانی در به ‌بار‌نشستن این اثر علمی دخیل بوده‌اند؟

     لازم است از همة عزیزانی که در مراحل مختلف تدوین این اثر یاری کرده‌اند، خصوصاً ریاست محترم پژوهشکدة اخلاق و معنویت حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی علیزاده و دانشوران ارجمندی که در مباحثة مقدماتی برای تدوین طرح آن حضور داشتند تشکر  و قدردانی کنم. ناظر این پژوهش حجت‌الاسلام والمسلمین رضا اسلامی و ارزیابان آن، حجج اسلام: عبدالهادي مسعودي و حسين ديبا، همچنين سروران گرانقدر حجج اسلام: مجتبي مصباح و علي رمضاني با بررسی عالمانة این اثر به دقت و غنای آن افزوده‌اند.

امید است با نشر چنین آثاری در اعتلای اسلام عزیز و آموزه‌های ارزشمند آن قدمی برداشته و در این راه مثاب باشیم. والسلام.

تنظیم: مهدی محدثی

منبع:تولید محتوای پژوهشکده اخلاق و معنویت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
عكس هاي مرتبط :
كلمات كليدي : اخبار

تاریخ خبر: 1397/4/28 پنجشنبه
تعداد بازدید کل: 115 تعداد بازدید امروز: 1
 
امتیاز دهی
 
 


مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 116
Guest (PortalGuest)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي - دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
مجری سایت : شرکت سیگما