پژوهشکده فلسفه و کلام

کتاب تحلیل انتقادی مبانی و نتایج تجسم اعمال از منظر ابن‌عربی

کتاب تحلیل انتقادی مبانی و نتایج تجسم اعمال از منظر ابن‌عربی به قلم حجت الاسلام والمسلمین دکتر مهدی صفایی اصل منتشر شد. این کتاب در شمارگان 350 نسخه و در 288  صفحه و به قیمت 600000  ریال از سوی نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی روانۀ بازار کتاب شده است.

معرفی کتاب تجسم اعمال

مبانی و ریشه‌های اصطلاح «تجسم اعمال» را می‌توان در آیات و روایات و سپس در کتاب‌های عارفانی مانند ابن‌عربی یافت. مهم‌ترین مبانی محی‌الدین برای اثبات تجسم اعمال، تجدد امثال، تطابق عوالم، تجرد قوه خیال و قدرت خلاق انسان در دنیا و آخرت است. او بر اساس مبانی یاد‌شده معتقد است حیات برزخی هر انسانی در گرو آن چیزی است که در دنیا به دست آورده و انسان‌ها در صورت‌های اعمال خیر و شرّ خویش حبس می‌شوند. بر مبنای چینش عوالم هستی نیز هر موجودی که در دنیا تحقق یابد، مثالی در عالم ملکوت و همچنین وجودی عقلی در عالم جبروت دارد؛ بدین ترتیب ظاهر اعمال با باطن آنها که در دیگر عوالم وجود دارد، عینیت داشته و به‌محض تحقق عمل در نشئه دنیا، جزا به‌عنوان امر جدایی‌ناپذیر آن محقق می‌شود و در ظرف قیامت ظهور می‌یابد.

چکیده تجسم اعمال

بحث از تجسم اعمال اگرچه در قرن‌های اخیر مطرح شده و شیخ بهایی جان دوباره‌ای به آن بخشیده است، اما ریشه‌های این بحث را می‌توان در آیات و روایات و به دنبال آن، در کتب عارفانی مانند ابن‌عربی یافت. محیی‌الدین در جای‌جای آثار خود به تجسم اعمال و اعتقادات اشاره می‌کند و ادراک دنیوی صور اعمال را مخصوص سالکان و عرفا می‌داند، در حالی که درک باطن عمل در آخرت برای همگان میسر است.

در بخش مبانی وجودشناختی، ظاهر و باطن داشتن عالم نقش بسزایی دارد؛ به‌طوری‌که هیچ چیز در این عالم معدوم نمی‌شود بلکه تنها از موطنی به موطن دیگر وارد می‌شود. بر این اساس، اعمال انسان از بین نرفته و در آخرت با تبدیل باطن انسان به ظاهرش، تجسم پیدا می‌کنند. ابن‌عربی با توجه به تبدیل و تبدل دائمی عالم هستی، تحولات صور انسان را نیز توجیه می‌کند، البته از نظر او تغییر و تبدیل دائمی، ضرری به حفظ هویت انسان نمی‌زند. بر مبنای چینش عوالم هستی نیز هر موجودی که در دنیا تحقق یابد، مثالی در عالم ملکوت و همچنین وجودی عقلی در عالم جبروت دارد. بدین ترتیب، ظاهر اعمال با باطن آن‌ها که در دیگر عوالم وجود دارد، عینیت داشته و به‌محض تحقق عمل در نشئه دنیا، جزاء به‌عنوان امر جدایی‌ناپذیر آن محقق می‌شود و اگرچه برای خیلی از انسان‌ها قابل‌درک نیست، اما همراه آن‌ها بوده و در ظرف قیامت ظهور می‌یابد. لذا با توجه به تحقق باطن عمل در عوالم دیگر، صرف تحقق یک فعل در دنیا برای تجسم آن در دیگر عوالم کافی است.

مبانی انسان‌شناختی عرفانی نیز قادر به اثبات تجسم عمل در عوالم اخروی هستند. از نظر محیی‌الدین، بقاء قوه خیال و تدبیر بدن توسط روح در تمامی عوالم، ناظر به تمام انسان‌ها بوده و جایگاه ظهور آن‌ها در نشئات دیگر است. نفس ناطقه نیز در تمام عوالم، مدبر بدن انسان بوده و بدنی متناسب با آن عوالم خواهد داشت؛ به عبارتی، بدنْ مرتبه نازله نفس بوده و با آن اتحاد دارد. بر این اساس، بدن برزخی و اخروی انسان اکتسابی بوده و متناسب با اعمال و اعتقادات او و به‌وسیله قدرت خلاق انسان در عوالم برتر انشاء می‌شود و یا به عبارت بهتر، بدن برزخی و اخروی انسان بر اساس اعمال وی، در دنیا نیز همراه او بوده و در برزخ و قیامت ظهور پیدا می‌کند. نفس ناطقه علاوه بر تدبیر بدن، همانند آیینه حقائق عوالم برتر را منعکس می‌کند و با سیر صعودی در عوالم ملکوت و جبروت، حجاب‌های گوناگون را کنار زنده و باطن امور را مشاهده می‌کند.

علاوه بر اینکه عرفا با اعتقاد به وجود برزخ بین دنیا و آخرت در قوس صعود و ایجاد ارتباط بین عالم مثال منفصل و متصل، تحلیل جدیدی از تجسم عمل ارائه داده و راه را برای مستدل کردن آن در حکمت متعالیه هموار کردند؛ زیرا با وجود قوه خیال در برزخ و قیامت، خلق و درک لذات و آلام جزئی میسر می‌شود. اتصال مذکور که از دو راه خواب و مکاشفه صورت می‌پذیردکه باعث رؤیت امور معنوی تجسم یافته در عالم مثال منفصل می‌گردد، عالمی که ازنظر عرفا محل تلطیف مادیات و تجسم معنویات است.

گذشته از خصوصیات انسان به‌صورت عام، مبحث انسان کامل نیز با توجه به دو بُعد جامعیت و مظهریت اسماء الهی، در اثبات تجسم عمل و اعتقاد نقش مؤثری دارد. با توجه به خصیصه جامعیت، انسان کامل تمام کمالات جمعی و تفصیلی حضرات دیگر را دارد؛ از همین رو علم، احاطه و سریان او در این عوالم ثابت می‌شود و کشف باطن اعمال بخشی از اشراف انسان کامل در عالم هستی خواهد بود. اشراف و تسلطی که در تعبیرهای عرفا به تسلط روح به بدن تشبیه شده است و همان‌طور که انسان با قوای خیالی خود، صوری را در ذهن خویش خلق می‌کند، انسان کامل با تسلط بر عالم هستی، به خلق اشیاء عینی می‌پردازد. ابن عربی این قدرت خلاق را برای بهشتیان در آخرت و برای عرفا در دنیا با توجه به روایاتی که در این زمینه وجود دارد، مطرح می‌کند. بدین ترتیب، قوه خلاق یا «همت» نقش مهمی در اثبات تجسم اعمال دارد.

علم انسان کامل نیز سبب رسیدن او به مرتبه «حق الیقین» در سفر سوم سلوکی شده و به‌واسطه آن تمام مراتب مخلوقات و انسان‌ها از ازل تا قیامت مورد شهود وی قرار می‌گیرد. در این مرتبه انسان کامل مُضاهی با حق‌تعالی شده و تنها تفاوت او با خالق در ربوبیت و مربوبیت است. او در حقیقت واسطه‌ی بین حق و خلق یا برزخ غیب و شهادت می‌باشد و آگاه از اسرار غیبی و شهادتی است.

با اثبات تجسم اعمال، آثار متعدد دنیوی و اخروی نیز ثابت می‌شود؛ آثاری مانند تکوینی بودن و سنخیت حداکثری بین عمل و جزاء اخروی که در حقیقت سبب عینیت عمل دنیوی و جزای اخروی می‌گردد؛ چراکه جزاء، چیزی جز باطن عمل نیست و همین امر سبب قطع عذر و اعتراض مجرمان در آخرت می‌شود. علاوه بر اینکه رابطه تکوینی بین عمل و جزاء، هرگونه ظلم را نیز منتفی کرده و جزاء را برای عمل، به‌منزله ذاتی شیء قرار می‌دهد. تجسم عمل قابلیت اثبات خلود و عذاب ابدی را نیز دارد، موضوعی که جولانگاه دیدگاه‌های مختلف در بین دانشمندان مسلمان شده است. بر این اساس اگر تجسم اعمال را ناشی از تبدیل افعال به ملکات و سپس ذاتی شدن آن‌ها بدانیم-همانطورکه برخی عرفا و فلاسفه معتقدند- عذابْ جزء جدایی‌ناپذیر برخی مجرمان(مانند کفار، مشرکین و منافقین) خواهد شد؛ اما اگر فعل انسان و به‌تبع آن، عذاب اخروی را امری عرضی دانستیم-همان‌طور که غالب عرفا قائل شده‌اند- عذاب امری قسری شده و قابل‌زوال است. درنهایت، مهم‌ترین ثمره دنیوی تجسم اعمال نیز توجه انسان به اعمال، رفتار و اعتقادات خویش خواهد بود؛ به‌طوری‌که حضور و همراهی عمل با عامل(حتی در دنیا) و ظهور آن در آخرت، سبب از بین رفتن غفلت و تلاش انسان برای اصلاح نفس خواهد شد.

منبع:اخبار پژوهشکده فلسفه و کلام
كلمات كليدي : آثار علمی پژوهشکده فلسفه و کلام , معرفی آثار

تاریخ خبر: 1400/6/30 سه‌شنبه
تعداد بازدید کل: 88 تعداد بازدید امروز: 2
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
متنی که در تصویر می بینید عینا تایپ نمایید
نظر
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 89
Guest (PortalGuest)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي - دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
مجری سایت : شرکت سیگما