پژوهشکده فلسفه و کلام

کتاب بررسی رابطه نفس و بدن از منظر حکمت متعالیه و نوخاسته‌گرایی

کتاب بررسی رابطه نفس و بدن از منظر حکمت متعالیه و نوخاسته‌گرایی به قلم دکتر محمد‌مهدی عموسلطانی فروشانی منتشر شد. این کتاب در شمارگان ۳۵۰ نسخه و در ۶۳۶ صفحه و به قیمت ۱۴۰۰۰۰۰ ریال از سوی نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی روانۀ بازار کتاب شده است.

چکیده کتاب رابطه نفس و بدن عموسلطانی

از آنجا که تبیین‌های رایج با گرایش فلسفی از مسئله برزخ، معاد، رجعت، غالباً بر اساس تجرد نفس است و بیشتر براهین تجرد نفس، بر طبیعیات قدیم مبتنی است لذا بررسی این براهین با توجّه به دستاوردهای جدید نوخاسته‌گرایی از اهم اهداف کتاب  است. همچنین پژوهش تعامل علم و دین در مسئله نفس و بدن، و کوشش در ارائه راه‌حلی نو در رفع تعارض ظاهری بین آن دو، تلاش در جهت توسعه و بازسازی علم النفس اسلامی و مترقی نسبت به رشد مبانی علم روانشناسی، بررسی نگاه روانشناسی حال حاضر به انسان و سعی در تزریق روحیه نفس باوریِ صحیح و معنویت‌های مربوطه آن به روحیه‌ی علم‌زده در نگرش به انسان، سنجش توان فلسفه اسلامی نسبت به دستاوردهای فلسفی و علمی حال حاضر دنیا، و ارائه افق‌های جدید فکری برای متکلمان، فیلسوفان و روانشناسان از دیگر اهداف این کتاب است. مبنای کتاب  بر آن بوده که روش شناخت منحصر به روش تجربی نیست لذا با مطالعه‌ای میان رشته‌ای، استدلالی و تحلیلی به معرفی و ارزیابی تطبیقی این دو مکتب پرداخته شد.  با مطالعه و معرفی نوخاسته‌گرایی و کشف شباهت‌های آن با حکمت متعالیه، نوخاستگی ذهن و حدوث نفس در یک راستا دیده شد اما در سایه نوخاسته‌گرایی حدود بیست و سه استدلال از ادله صدرایی بر تجرد نفس ناطقه ابطال و از طرفی حدود دو استدلال تقویت، بازنگری و مبنای طرح نظریه نوخاسته‌گرایی جوهری صدرایی واقع شد. درعوض حدود  هفده دلیل بر تجرد جوهری نفس ارائه گردید. نقاط قوت فلسفه صدرایی در رفع شکاف‌های تبیینی نوخاسته‌گرایی پررنگ گردید و ضعف علمی استدلال‌های صدرایی بر امکان بقای نفس پس از مرگ و تحقق تکوینی جزای اخروی با استدلال‌های به روزتری جبران شد. با عبور از هیمنه علمی و فلسفی نوخاسته‌گرایی ویژگی‌ها و به تبع نوخاسته‌گرایی ماده‌انگار و تبیین مستدل نوخاستگی جوهر مجرد نفس، معضل وابستگی تنگاتنگ جوهر نفس به بدن و تأثیر و تأثرات متقابل آنها توجیه علمی و عقلی مناسب‌تری یافت. با الهام از نوخاسته‌گرایی و نگاه صدرایی این نظریه پیشنهاد شد که در این دنیا نفس از قابلیت سیستمی بدن نوخاسته می‌گردد و مادامی‌که به بدن تعلّق ذاتی  یا (پس از تکامل جوهری، تعلّقِ) عارضی دارد از بدن قویاً تأثیرات ذهنی/نفسانی می‌گیرد اما این تأثرات و بعضاً اختلالات در حکم نوخاستگی ویژگی‌هاست؛ نفس (در فرایند حرکت و تکامل جوهری) به نوخاستگی جوهری نائل می‌شود و این جوهرِ نوخاسته تکویناً پس از مرگ باقی است بلکه در این مرتبه، بدن مثالی و تمام حالات و رویدادهای اخروی، (حتی بدن جسمانی متناسب) تکویناً از نفس نوخاسته می‌گردد و نفس/ذهن از این اکتسابات و ملکات تجرد یافته خود متأثر خواهد بود. نیز با طرح خلأ تبیینی نوخاسته‌گرایی جوهری، و سپس رفع این خلأ به کمک حکمت متعالیه،  ضمن پذیرش تکامل نوخاسته‌گرایانه، خالقیت مستقیم الهی را تبیین گردید.

معرفی تفصیلی کتاب

رابطه نفس و بدن از مهم‌ترین و پرچالش‌ترین مسائل انسان‌شناسی در طول تاریخ بوده‌است. اینکه ماهیت حالات ذهنی‌ای مانند مشاهده قرمزی، احساس درد، تجربه خشم، آرزوی شادی و ... چیست؟ و چگونه حالات ذهنی با حالات فیزیکی همچون حالات مغز، بدن و رفتار فرد و در صورتی کلی‌تر با حالت جهان فیزیکی ارتباط دارند؟ پذیرش هرگونه دیدگاهی راجع به رابطه نفس و بدن بر باورهای اساسی دینی نظیر خدا، ملکوت، عالم غیب و حیات اخروی تأثیر جدی دارد.

در فلسفه سنتی دو دیدگاه عمده درباره این پرسش‌ وجود دارد: الف) دیدگاه‌های دوگانه‌انگار که ذهن را کاملاً مجزا از بدن و مغز می‌دانند؛ ب) دیدگاه‌های وحدت‌انگار که خود به دو دسته مادّه‌انگار و ایدئالیستی تقسیم می‌شوند؛ اما در فلسفه جدید نظریه‌های مخالف با رویکرد سنتی به ذهن، ظهور و بروز کرد. برخی فیلسوفان پوزیتویست انتقادهای همه‌جانبه‌ای را علیه اعتقاد به جوهر غیرفیزیکی «نفس» یا «روح» تدارک دیدند و دیدگاه فیزیکالیستی در باب ذهن را بنیان نهادند. این نگرش مادی‌گرا به‌ناگزیر مرگ را پایان هویّت انسان می‌داند یا نسبت به آن لاادری‌گراست. همچنین با مطرح‌شدن نظریه تکامل  در زیست‌شناسی و به‌موازات آن نظریه‌های مختلف در فیزیک و تلقی‌های جدید از مادّه، و نیز با طرح‌شدن فعالیت‌های مغز و اعصاب و تأثیر آن در حالات روانی، مسائل مربوط به ذهن و نفس متحول گردید و مادّه‌گرایی مسلم گرفته شد. امروزه بیشتر فیلسوفان و روان‌شناسان در تبیین کلیّت انسان، گرایش‌های فیزیکالیستی دارند و در خوش‌بینانه‌ترین حالت درباره وجود نفسِ مجرد ساکت، و در بدبینانه‌ترین حالت منکر نفس‌اند و از‌آنجا‌که واژۀ نفس را واجد بار معنایی متافیزیکی و فراتجربی می‌دانستند، از واژه‌ خنثایِ «ذهن» استفاده کردند و با رواج این گرایش‌های فیزیکالیستی در فلسفه ذهن، نظریه‌هایی مانند نوخاسته‌گرایی پیشنهاد گردید.

نوخاسته‌گرایی، نفس یا ذهن را نه به بدن فرومی‌کاهد و نه به الحاق نفس مجرد به بدن قائل است؛ بلکه در این دیدگاه نفس به‌طور طبیعی محصولِ بدن و مغز دانسته می‌شود و از همین حیث این دیدگاه نقاط اشتراک متعددی با نظریه صدرایی جسمانیه‌الحدوث‌بودن نفس دارد.

از‌آنجا‌که فلسفه صدرایی به‌نسبت فلسفه‌های دیگر در جهان اسلام، در نفس‌شناسی دیدگاه‌های دقیق‌تری دارد و نوخاسته‌گرایی نیز سرانجام به نظریه علمی- فلسفیِ شفا‌ف‌تری در تبیین مسئله ذهن و بدن دست‌ یافته است، نویسنده محترم در این اثر کوشیده است مسئله کیفیت رابطه نفس و بدن را از نظر‌گاه فیلسوفان این دو مکتب سنتی و مدرن بررسی کند.
در این پژوهش، که در راستای همایش بین‌المللی «جاودانگی نفس در اسلام و مسیحیت» منتشر می‌گردد، تلاش شده است صورت‌بندی جدیدی از برهان جاودانگی نفس بازسازی و ارائه گردد. در فلسفه استدلال‌های متعددی مانند حکمت خدا، عدالت خدا، معقولیت، فطرت و ... برای اثبات زندگی پس از مرگ آورده‌اند که ویژگی بارز این استدلال‌ها آن است که در آنها نخست وجود حق‌تعالی به‌عنوان کمال محض و دارندۀ صفات کمالی اثبات می‌شود و سپس ضرورت وجود حیات اخروی بر اساس آن صفات اثبات می‌گردد و نه مستقیم از نحوۀ وجود تکوینی نفس؛ از‌همین‌رو اشکال برخی از این استدلال‌ها آن است که جزای اخروی را قراردادی معرفی می‌کنند؛ ولی نویسنده در این کتاب مبتنی بر این آموزۀ قرآنی که جزای اخروی در قرآن کریم صرفاً تکوینی است و نه قراردادی، استدلال دیگری بر جاودانگی نفس ارائه کرده است.

منبع:اخبار پژوهشکده فلسفه و کلام
كلمات كليدي : معرفی آثار , آثار علمی پژوهشکده فلسفه و کلام

تاریخ خبر: 1400/6/30 سه‌شنبه
تعداد بازدید کل: 88 تعداد بازدید امروز: 2
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
متنی که در تصویر می بینید عینا تایپ نمایید
نظر
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 89
Guest (PortalGuest)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي - دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
مجری سایت : شرکت سیگما